شرط سفر/شرائط صحة الصوم /كتاب الصوم

موضوع: كتاب الصوم/شرائط صحة الصوم /شرط سفر

در شرط پنجم از شرایط صحت صوم بودیم و آن عدم سفر بود. به عبارت دیگر، یکی از موانع صحت صوم، سفر شرعی است که موجب قصر در صلات می‌شود. « الخامس : أن لا يكون مسافراً سفراً يوجب قصر الصلاة مع العلم بالحكم في الصوم الواجب إلا في ثلاثة مواضع »[1] با قید « مع العلم بالحكم في الصوم الواجب » که قیودی است که بعداً بحثش مطرح می‌شود. در صورتی که علم به اصل حکم مسافر داشته باشد.

پس بنابراین در صوم واجب، سفر مانع صحت و تحقق صوم است. در صوم مندوب اختلافی است که بعداً بحث می‌شود. روایاتش را دیدیم و عرض کردیم که مطلب اجماعی است.

استثنائات سه‌گانه

این حکم یک تخصیص دارد: « إلا في ثلاثة مواضع ». مگر در سه مورد که روزه در سفر صحیح است و سفر مانع صحت صوم در این سه مورد نیست. این موارد را به ترتیب إن‌شاءالله بحث می‌کنیم.

استثنای اول: « أحدها : صوم ثلاثة أيام بدل هدي التمتع. ».

روزه‌ای است که شخص به عنوان بدل قربانی در حج تمتع باید به جا بیاورد. این روزه بدل از قربانی ده روز است که سه روز را میتواند در سفر بگیرد، بنابراین سه روز از آن ده روز (که بدل قربانی در حج تمتع است) می‌تواند در سفر واقع شود.

پرسش:

پاسخ: این سه روز را معین کرده‌اند یا به نحو فتوا و یا به نحو احتیاط واجب (در مناسک حج مفصل است) که باید این سه روز را در سفر بگیرد. اگر نه در ذی‌حجه باشد بعد از ایام تشریق، ولی بعضی از آقایان گفتند که به نحو رخصت است و می‌تواند هر ده روزش را بعداً در وطن بگیرد؛ اختلاف است. ولی اجمالاً اینکه آن هفت روز را نمی‌تواند در سفر بگیرد، اما این سه روز را می‌تواند در سفر بگیرد؛ این محل اختلاف نیست و اجماعی است.

این حکم مستند به ادله ثلاثه (قرآن، روایات و اجماع) است. یعنی هم قرآن کریم، هم روایات، و اتفاق نظر فقها را دارد.

مستندات استثنای اول

۱. قرآن کریم

آیه 196 سوره بقره که در مورد حج، ناظر به قربانی می‌فرماید: ﴿فَمَن لَّمْ يَجِدْ﴾ کسی که هدی و قربانی را در اختیار نداشته باشد (وجدان نکرده باشد، یعنی عاجز باشد از قربانی یا ثمن آن). ﴿فَصِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ﴾ سه روزش را در سفر حج می‌گیرد روزه، ﴿وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ﴾ و هفت روز را وقتی برگشتید به وطن. ﴿تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ﴾.[2] این در مورد خاص صوم در سفر تشریع شده است.

این استثنایی اول است.

پرسش:

پاسخ: گاهی خود قربانی را می اورد و گاهی خود قربانی را ندارد، گاهی هم در منا تهیه می‌کردند و می‌خریدند. اگر هیچ کدام را نداشته باشد (عاجز است).

پرسش:

پاسخ: عاجز شدن در سفر لزوماً به این معنا نیست که از اول نداشته باشد. خیلی وقت‌ها هزینه سفر، هدی را از بین می‌برد یا قربانی می‌میرد، یا پولش را ندارد. «ثمن» یعنی پولی که در ازای هدی پرداخت می‌شود تا قربانی بخرد. بنابراین عاجز است از ذبح هدی و قربانی. وقتی عاجز شد، بدلش می‌شود. معنای بدل اضطراری است در واقع. ده روز میشود که سه روز را در سفر میگیرد.

روایات

روایات مربوط به «صوم ثلاث ایام بدل هدی تمتع» بیشتر در دو باب جمع‌آوری شده است. مرحوم صاحب وسائل این روایات را آورده است:

- یکی در کتاب حج، ابواب ذبح (مربوط به قربانی)، باب ۴۶ که ۲۰ روایت در این موضوع دارد.

- یکی هم منعکس شده در کتاب صوم، ابواب من یصح منه الصوم، باب ۱۱ که چهار روایت دارد.

بنابراین روایتش در حد تواتر است. و ما بعضی از روایات را میخوانیم و می اوریم

صحیحه معاویة بن عمار (حدیث ۴ باب ۴۶):

سندش معتبر است (در روایت‌های قبلی سهل بن زیاد بود، این حدیث ۴ را انتخاب کردم که شک و شبهه‌ای در سندش نیست).

«عن أبي عبد الله عليه السلام قال: سألته عن متمتع لم يجد هديا قال: يصوم ثلاثة أيام في الحج قربانی ندارد، فرمود: سه روز در حج روزه بگیرد. يوما قبل التروية (هشتم ذی‌حجه) ويوم التروية،(روز هشتم) ويوم عرفة،(روز نهم) » این سه روز را بگیرد تا به عید قربان نرسد. این سه روز به خاطر این روایات، بعضی از فقها فتوا به تعیّن این ایام داده‌اند که حتماً باید این سه روز را بگیرد و اگر نتواست بعداً روزهای دیگر.

«قال: قلت: فان فاته ذلك؟». اگر این روزها از دستش رفت و نتوانست در این روزها روزه بگیرد. «قال: يتسحر ليلة الحصبة ». سحری می‌خورد شب حصبه. «لیلة الحصبه» شبی است که فردایش حاجیان از منا به مکه برای اعمال مکه حرکت می‌کنند. علتش این است که بین منا و مکه منطقه‌ای است به نام «وادی محصب» یا «ابطح». ابطح از نظر لغت مربوط به قضیه سیل است (مسیل بوده)، محصب هم به خاطر سنگ‌ریزه‌هایی که آنجا زیاد است. آنجا حاجیان استراحت کوتاهی داشتند و توقف می‌کردند. الآن مکه و منا به هم متصل هستند، ولی در قدیم فاصله داشته است. اگر آن سه روز را نگرفت، حضرت می‌فرماید که لیلة الحصبه سحری بخورد و «ويصوم ذلك اليوم ويومين بعده،» آن فردا و دو روز بعدش را روزه بگیرد.

حالا سفر است و قصد ده روز هم نکرده است.

«قلت: فإن لم يقم عليه جماله أيصومها في الطريق؟». گفتم: اگر آن کاروان‌دار و شتربان توقف نکند و بگوید باید برویم و حرکت کنیم (یعنی در مکه اجازه توقف ندهد و عجله داشته باشد). «قال: إن شاء صامها في الطريق، وإن شاء إذا رجع إلى أهله.» [3] اگر خواست می‌تواند این سه روز را در مسیر (در راه) روزه بگیرد و اگر خواست می‌تواند بعداً وقتی رسید به وطنش آنجا بگیرد. در اینجا تصریح شده که در طریق هم می‌تواند این سه روز را روزه بگیرد. این روایت نص در جواز صوم در سفر برای آن سه روز است.

یک دیگر از روایات صحیحه یونس (باب ۱۱ حدیث ۳):

«عن يونس، عن أبي عبد الله عليه السلام». (یونس اگر از امام رضا علیه السلام باشد، یونس بن عبدالرحمن است که متأخر است. یونس بن عبدالرحمن از امام صادق روایت ندارد. درک کرده است امام صادق علیه السلام را ولی از امام صادق علیه السلام روایت ندارد، بنابراین یونس عن ابی عبدالله همیشه یونس بن یعقوب است که از اجلا و بزرگان است، هر چند شبهه فطحیت مختصری دارد در یک دوره کوتاهی، ولی بعداً برگشته.

به هر حال یه روایت خیلی قشنگی هم در مورد یونس بن یعقوب دارد که رسیدم به امام کاظم علیه السللم و عرض می‌کند که من پیش پدر شما خیلی مقرب بودم یعنی مثلاً پیش شما چطور؟ بعد حضرت اونجا خیلی ملاطفت می‌کنند و محبت می‌کنند میگویند که یک روز من رفتم پیش پدرم خوراکی آنجا بودبابام گفت که اینها را یونس فرستاده، یونس چنین و چنان است، تعریف‌های امام صادق علیه السلام نسبت به یونس هست در آن روایت منعکس میشود و خود حضرت هم یک ملاطفتی به ایشان میکنند، تا جایگاهی که دارد را نشان بدهد لذا

هرجا یونس عن ابی عبدالله بود یونس بن یعقوب یونس است.)

روایت صحیحه است.

«في رجل متمتع لم يكن معه هدي،». در مورد شخص متمتعی که هدی همراه ندارد. قال: يصوم ثلاثة أيام قبل التروية بيوم ويوم التروية ويوم عرفة یک روز قبل از ترویه (هفتم ذی‌حجه) و یوم الترویه (هشتم) و یوم عرفه (نهم) را روزه می‌گیرد. قال: فقلت له: إذا دخل يوم التروية وهو لا ينبغي أن يصوم بمنى أيام التشريق، عرض کردم که اگر از یوم الترویه شروع کند یا از فردا شروع کند، می‌خورد به ایام تشریق (یازدهم، دوازدهم، سیزدهم ذی‌حجه) که برای کسی که در مناست روزه جایز نیست. سائل می‌گوید اگر دیرتر اقدام کند می‌خورد به ایام تشریق که نمی‌شود روزه گرفت. «فقال: إذا رجع إلى مكة صام،». وقتی برگشت به مکه روزه بگیرد. «قال: قلت: فإنه أعجله أصحابه وأبوا أن يقيموا بمكة، ». اگر نتوانست در مکه توقف کند و کاروانش عجله داشت. «قال: فليصم في الطريق،». در راه روزه بگیرد. «قال: فقلت: يصوم في السفر؟ روای یعنی یونس در اینجا با تعجب می‌پرسد که در سفر روزه بگیرد؟ قال: هو ذا هو يصوم في يوم عرفة وأهل عرفة هم في السفر.».[4] حضرت فرمودند: «این همان کسی است که روز عرفه را روزه می‌گیرد و اهل عرفه هم در سفر هستند». روز عرفه آدم کجاست؟

در عرفات است، روز عرفه در عرفات است مگردر عرفات کسی قصد ده روز میکند؟

بنابراین میگوید من این سوالی که تو می‌کنی خب روز عرفه اینا باید می‌گرفتند یعنی قبلش ترویه یک

قبل بود هفتم هشتم، حالا هشتمم، هشتم اصلاً حجاج را می‌برند، احتیاطاً که یک وقت

اشکال نشود و ظهر آنجا باشند، چیز نمی‌کنند مثلاً بی‌احتیاطی نمی‌کنند که صبح عرفات عرفه ببرند، ترویه یعنی قبل هشتم ببرند حاجیان در شب نهم در عرفات هستند. شب نهم مناجات می‌کنند عبادت می‌کنند ،که باید از ظهر روز نهم شروع میشود آنجا باشند

خوب یعنی یوم الترویه اغلب در سفرند، یوم الترویه در سفر یا به طرف آنجا در حال حرکتند یا در خود عرفات هستند ولی خب حالا در روز عرفه که قطعاً آنجا هستند، بنابراین حضرت می‌فرماید خب در عرفه که روزه می‌گیرند، چون عرفات خیلی دوره از مکه است، چهار فرسخ بیشتر است، بنابراین صوم در سفر اشکال ندارد برای چنین کسی.

موثقه سماعه (باب ۱۱ حدیث ۱):

روایت طولانی است من این قسمت را که می‌فرماید: «فلا صيام في السفر إلا الثلاثة أيام التي قال الله عز وجل في الحج ».[5] را میخوانم، روزه در سفر جایز نیست مگر آن سه روزی که خداوند در مورد حج فرموده است.

این روایت هم خوب است.

روایت معارض

یک روایت معارض در اینجا وجود دارد. چون مرحوم صاحب جواهر متعرض شده و من هم گفتم این را بحث کنیم تا اگر کسی به چشمش خورد دچار شبهه نشود.

صحیحه محمد بن مسلم (باب ۴۶، ابواب ذبح، حدیث ۱۰):

«عن أحدهما عليهما السلام قال الصوم الثلاثة الأيام». درباره صوم آن سه روز. «إن صامها فأخرها يوم عرفة». باید طوری روزه بگیرد که آخرین روزش عرفه باشد. «وإن لم يقدر على ذلك فليؤخرها حتى يصومها في أهله ولا تصومها في السفر.».[6] اگر نتوانست، تأخیر بیندازد تا در وطن خودش روزه بگیرد. در سفر روزه نگیرد، ظاهر این روایت تعارض دارد با آن روایاتی که تصریح به جواز در سفر دارند. این روایت می‌گوید در سفر نگیرد تا برگردد به وطنش.

اما این روایت در برابر بیست و چند روایت دیگر (که صراحت به جواز این سه روز در سفر دارند) و آیه شریفه، نشان‌دهنده رخصت است، نه عزیمت. یعنی لازم نیست در سفر بگیرد؛ رخصت و تأخیر در برابر عزیمت است. بنابراین این روایت نمی‌تواند معارض و مانع همه آن اخبار زیادی که داریم و آیه قرآن باشد. روایاتش متواتر است

و سوم مطلب اجماعی است.

مرحوم صاحب جواهر میفرماید: بل يمكن تحصيل الإجماع منا فضلا عن محكيه[7]

استثنای اول از حکم مانعیت سفر برای صوم واجب: سه روز بدل هدی تمتع (سه روز از ده روز) را می‌تواند در سفر اتیان کند و انجام بدهد.

دو استثنای دیگر باقی مانده که می‌گذاریم برای جلسات آینده إن‌شاءالله.