شرط سفر/شرائط صحة الصوم /كتاب الصوم

موضوع: كتاب الصوم/شرائط صحة الصوم /شرط سفر

شرط چهارم از شرایط صحت صوم را بحث کردیم که خلوّ از دم حائض و نفساء بود؛ یعنی خلوّ از دم حیض و نفاس بود، که بحثش گذشت.

یه ذیلی داره مورد چهارم که از موانع صحت باشه، در مورد مستحاضه.

سید می‌فرماید که روزه او صحیح است؛ یعنی خلوّ از دم استحاضه شرط صحت نیست. اون اگر شرایط را، بقیه شرایط را ـ عرضم به حضور شما ـ رعایت بکند، یعنی احکامش را انجام بده، روزه صحیح است و فی‌نفس‌الامر دم استحاضه مانعیتی برای صوم ندارد.

بنابراین می‌فرماید: «ويصح من المستحاضة »؛ روزه مستحاضه درست است، «إذا أتت بما عليها من الأغسال النهارية».[1] استحاضه اغسال لیلیه دارد و اغسال نهاریه دارد که اینا دیگه اختلاف فتواست البته. این اغسال نهاریه را اگر انجام بده و اتیان کند، روز او صحیح است.

اینها را مفصل در الثامن بحث کردیم، الثامن که گفتیم از مبطلات صوم است، آنجا همه این دماء ثلاثه بحث شد و بعضیا نظرشون بود که هم اغسال نهاریه هم اغسال لیلیه، همه باید اتیان بشود تا روزه مستحاضه صحیح باشد.

بعضی‌ها هم از اون طرف عقیده‌شون بود و فتوا هم داده بودند، حتی در بین معاصرین، که مستحاضه اگر عامدا حتی ترک غسل کند، باز هم روزه او صحیح است.

از هر دو طیفش داشتیم؛ ولی فی‌الجمله اینکه خلوّ از دم استحاضه مانع صوم نیست، اینو همه قبول دارند.

روزه او صحیح است، احکامش دقیقا چیست؟ کدام اغسال را باید اتیان کند در این اختلاف نظر بود، در همان الثامن که بود بحث کردیم و با ادله روایی اوردیم

شرط پنجم – عدم سفر

الخامس : أن لا يكون مسافراً سفراً يوجب قصر الصلاة مع العلم بالحكم في الصوم الواجب إلا في ثلاثة مواضع :

شرط پنجم از شرایط صحت صوم این است که شخص سفر شرعی نکرده باشد؛ سفری که موجب قصر (شکسته شدن) نماز می‌شود. ازنظر مسافرت و ... در ادامه، قیودی نیز برای این شرط ذکر شده است.

مرحوم سید می‌فرماید: « الخامس : أن لا يكون مسافراً سفراً يوجب قصر الصلاة مع العلم بالحكم في الصوم الواجب إلا في ثلاثة مواضع : ».

در صورتی که مسافر علم به اصل حکم قصر داشته باشد (محلّ علم بالحکم)، در اینجا فقها بین علم به اصل حکم مسافر و علم به خصوصیات و فروع و احکام آن تفصیل قائل می‌شوند. در مورد کسی که اصلاً چنین چیزی به گوشش نرسیده باشد، نماز مسافر قصر است و روزه مسافر باطل است. این بله فرق میکند، این فتوا به صحت صوم و صلاة دادند، اما اگر علم به اصل حکم داشته باشد و برخی جزئیات را نداند، در آن صورت نمازش اگر قصر بوده است و تمام خوانده باشد باطل است و روزه او نیز باطل می‌باشد. احکام خود را دارد که بیان خواهد شد.

پرسش:

پاسخ: نسیان غیر از جهل است و ربطی به هم ندارند. جهل به اصل حکم مسافر استثنا شده است.

ادله هم دارد اگر علم به حکم داشته باشد جهل به اصل حکم استثنا شده است. جهل به اصل حکم مسافر استثنا شده است. یعنی چون روایتش را هم (البته در آینده خواهیم دید) که حضرت می‌فرماید این آیه قرآن به گوشش خورده یا نخورده. «محلّ علم بالحکم»؛ اگر شخص علم به حکم مسافر داشته باشد.

سفر مانع صحت صوم واجب است. برخی از شرایط، شرط علمی به شمار می‌روند. في الصوم الواجب در روزه واجب، سفر مانع صحت است (البته در روزه مستحبی بعداً در ادامه مسئله خواهد آمد). فعلاً در روزه واجب، مرحوم سید سه استثناء مطرح می‌کند: « الواجب إلا في ثلاثة مواضع : ». بنابراین شرط پنجم دارای فروعات متعددی است که باید یکی یکی بررسی شوند.

خلاصه آنچه تا اینجا خواندیم: روزه شخص مسافر چرا باطل است؟ سفر بر مبنای چه دلیلی مانع صحت صوم است؟ اصل این مسئله را بررسی می‌کنیم تا بعد قیود و تخصیص‌ها و استثنائات آن را ببینیم. پس بحث اول ما: بطلان صوم واجب در سفر (مانعیت سفر برای صحت صوم واجب فعلاً). صوم مندوب و استحبابی را بعداً بحث خواهیم کرد.

شرطیت عدم سفر برای صحت صوم واجب

این حکم اولاً یک حکم اجماعی است و مخالفی در اصل شرطیت آن درامامیه وجود ندارد. همان‌طور که عرض کردم، در فروعات و جزئیات و احکامش اختلافاتی است، ولی در اصل اینکه صوم مسافر برای روزه واجب باطل است، فی‌الجمله در این اختلاف نیست. در صوم مستحبی اختلاف هست، ولی در واجب اختلافی نیست.

این حکم اجماعی، متکی به آیه شریفه قرآن کریم و روایات متواتر (با تواتری بسیار عجیب و غریب) نیز هست.

آیه شریفه

خداوند متعال می‌فرماید: ﴿فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ﴾.[2] در این آیه، امر به صوم ادا برای مسافر و مریض به ادا جعل نشده، بلکه امر به قضا جعل شده است. می‌فرماید : ﴿وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ﴾ کسانی که مریض یا مسافر هستند، باید تعداد روزهایی را که افطار کرده‌اند در روزهای دیگر قضا کنند. در ماه رمضان نمی‌تواند روزه بگیرد. این وجوب، ظهور در وجوب تعیینی دارد، نه وجوب تخییری. یعنی از اول، شرعیت صوم برای مریض و مسافر در ایام بعد قرار داده شده است. پس بنابراین اینجا جعل و امر و شرعیتی اصلاً برای مسافر در ماه رمضان وجود ندارد. لسان آیه، لسان تخییر نیست که شخص بخواهد بگیرد یا نگیرد.

روایات

روایات صوم مسافر در ابواب «من یصح منه الصوم»، از باب ۱ تا ۱۱ (یازده باب) آمده است. هر کدام از این ابواب، بعضی نزدیک به بیست روایت دارند. روایات صوم مسافر متفرق در ابواب مختلف است، ولی عمدتاً در این یازده باب جمع‌آوری شده است. انتخاب روایت مشکل است، چون خیلی روایاتش زیاد است و سندهای معتبر و صحیحی دارند. بنابراین ما اصلاً بحث سندی نداریم، چون اخبار متواتر هستند.

پرسش:

پاسخ: چرا بنابراین ما اجماع را دلیل مستقل نگفتیم بلکه مخالفتی در این موضوع نیست. در واقع استناد به قرآن و سنت فی الواقع است.

به عنوان نمونه، از هر بابی یک روایت ذکر می‌شود:

باب ۱، حدیث ۳ – صحیحه زراره: « أبي جعفر عليه السلام قال: سمى رسول الله صلى الله عليه وآله قوما صاموا حين أفطر وقصر عصاة، ». پیغمبر اکرم در سفری تشریف بردند (داستانش مفصل در روایت طولانی‌تر منعکس شده، این روایت کوتاه را آوردم)، حضرت روزه‌شان را باز کردند در فلان نقطه، عده‌ای نه. حضرت ناراحت شدند از این کارشان. به قول ما کاسه داغ‌تر از آش شدند. حضرت دارند افطار می‌کنند. بعد حضرت فرمودند اینها «عُصَاة» هستند، یعنی گناهکاران هستند. پیامبر کسانی را که روزه را ادامه دادند و روزه گرفتند در حالی که خود پیغمبر دارد افطار می‌کند، گناهکار نامیدند. به هر حال، این روشی که الآن بعضی از عامه در سفر روزه می‌گیرند، ادامه همین سنتی است که آنها داشتند. «وقال: هم العصاة إلى يوم القيامة» اینها تا به روز قیامت گنهکار هستند و «وإنا لنعرف أبنائهم وأبناء أبنائهم إلى يومنا هذا.».[3] و ما اینا رو می‌شناسیم که کیا هستند؛ نوادگانشان و نسلشان تا الآن را هم من (حضرت) می‌دانم اینها کیا بودند که در آن سفر روزه گرفتند. و بعداً اولاد و احفاد و ذریه‌شان هم ادامه دادند به همان کار. حضرت باقر علیه السلام این را به عنوان یک مذمت و یک سرزنش بیان می‌فرماید. این یک روایت است.

باب ۲، حدیث ۱ – صحیحه معاویة بن عمار: «قال: سمعته يقول: إذا صام الرجل رمضان في السفر لم يجزه وعليه الإعادة.». [4] اگر انسان در ماه رمضان در حال سفر روزه بگیرد، آن روزه مجزی نیست و اعاده (به معنای قضا) بر او واجب است.

باب ۳، حدیث ۲: یک نکته را عرض کنم، برخی از روایات تصریح به بطلان صوم در رمضان دارند و برخی اطلاق دارند (مطلق صوم را فرموده که به درد روزه مستحبی هم می‌خورد و به درد روزه واجب). بعضی از این روایات اختصاص دارد به یک نوع صنف خاصی از صیام، بعضی‌اش هم اطلاق دارد. به هر حال فرمود: «عن أبي جعفر عليه السلام أنه سئل عن الرجل يعرض له السفر في شهر رمضان وهو مقيم وقد مضى منه أيام، فقال: لا بأس بأن يسافر ويفطر ولا يصوم.». [5] در شهر خود اقامت دارد، حالا کاری پیش آمده میتواند سفر برود؟ اشکال ندارد میتواند برود سفر مانعی ندارد.

باب ۳، حدیث ۴ – صحیح

باب ۴، حدیث ۱

این روایت نیز از ابواب «من یصح منه الصوم» است. شما بعداً باز کنید و مطالعه کنید، روایت قشنگی دارد: «عن أبي عبد الله عليه السلام في حديث قال: هذا واحد إذا قصرت أفطرت وإذا أفطرت قصرت. ».[6] این روایت، قاعده معروف ملازمه بین قصر در صوم و صلات را بیان می‌کند. در این روایت، تعبیر «قصر» در صوم نیز به کار رفته است. حکم صوم و صلات یکسان است: در آنجاهایی که نماز شکسته شود، روزه نداریم و روزه باطل است و افطار می‌کنی. قاعده این است، البته این قاعده استثنائاتی نیز دارد، اما قاعده کلی ملازمه است. پس بنابراین تمام آن روایات قصر در صلات که می‌آید، به همین روایات بطلان صوم در سفر متصل می‌شود. آن روایات نیز برای خودشان عالمه روایت دارند. چون حضرت ملازمه را بیان فرموده است، این قاعده را در ذهن داشته باشیم به عنوان یک اصل و قاعده اولی.

حدیث پنجم – صحیح حلبی (باب ۵، حدیث ۲)

«عن أبي عبد الله عليه السلام أنه سئل عن الرجل يخرج من بيته وهو يريد السفر وهو صائم، ». از خانه‌اش خارج می‌شود، قصد سفر دارد و روزه است. «قال: فقال: إن خرج من قبل أن ينتصف النهار فليفطر وليقض ذلك اليوم، وإن خرج بعد الزوال فليتم يومه.». [7] اگر قبل از ظهر از وطنش بیرون برود، روزه‌اش را باید باز کند و یک روز دیگر به جای آن قضا بگیرد. ولی اگر بعد از ظهر باشد، روزه آن روز را اتمام کند. این مسئله معروف و مشهور است. معلوم می‌شود که روزه در سفر جایز نیست.

موثقه سماعه (باب ۶، حدیث ۷)

چرا گفتیم موثقه؟ چون خود سماعه بن مهران (این بنده خدا) متهم به وقف بوده است (نمی‌دانم درست یا غلط، وقف داشته). ولی شیخ ایشان را توثیق کرده است. بنابراین روایت به خاطر سماعه و همچنین به خاطر عثمان بن عیسی موثقه می‌شود.

این در مراجعت از سفر است: اگر بعد از زوال شمس برگردد، «إن قدم بعد زوال الشمس أفطر ولا يأكل ظاهرا، ». روزه‌اش باطل است. البته به صورت علنی نخورد، احترام ماه رمضان را نگه دارد و در ظاهر تظاهر به اکل و شرب نکند، ولی روزه‌اش باطل است. خب این نشان می‌دهد همان مانعیت سفر را. برعکس آنجاست: اگر بعد از ظهر می‌رفت سفر (خروج از وطن بود)، آن روزش صحیح است. ولی اگر بعد از ظهر از سفر برگردد (چون صبح در سفر بوده)، حضرت فرمودند: «ولا يأكل ظاهرا، ». «وإن قدم من سفره قبل زوال الشمس فعليه صيام ذلك اليوم إن شاء.».[8] ولی اگر قبل از ظهر به وطنش رسید، اگر خواست می‌تواند روزه آن روز را بگیرد. این به معنای تخییر بعد از قدوم نیست، تخییر قبل از قدوم است. یعنی صبح می‌تواند در حال سفر بخورد و روزه آن روز را نگیرد. اما وقتی به وطن رسید و چیزی نخورده باشد، روزه آن روز بر او واجب تعیینی است و «إِنْ شَاءَ» به این برنمی‌گردد. روایات این را می‌گوید.

صحیحه یونس (باب ۷، حدیث ۲)

«عن يونس قال: قال في المسافر الذي يدخل أهله في شهر رمضان وقد أكل قبل دخوله،». مسافری که به شهر خودش وارد می‌شود و قبل از ورود خورده است. «قال: يكف عن الاكل بقية يومه وعليه القضاء الحديث.» [9] قضا بر اوست و به احترام بقیه روز چیزی نخورد، ولی قضایش را به جا بیاورد. این روایت نشان می‌دهد که سفر مانع است. در سفر خورده و این روایت عدم صوم در سفر را نشان می‌دهد.

پرسش:

پاسخ: این امساک، امساک وجوبی نیست (بعضی از امساک‌ها استحبابی است و بعضی وجوبی). این جزو امساک‌های وجوبی نیست، امساک استحبابی است و رعایت یک ادب است. الآن در وطن است و چیزی نخورد به احترام ماه رمضان. مسافر بود و در سفر بود، الآن که مسافر نیست (عنوان سفر برداشته شده)، درسته روزه نیست، ولی این احترام... با وجود عنوان سفر، وجهی نداشته و تازه شبهه هم دارد (مشابهت با عامه). ولی الآن در سفر نیست، عنوان مسافر از او برداشته شده و ماه رمضان هست.

پرسش:

پاسخ: اینجا نیامده ولی آنجا روایت ظاهراً دارد. باید ببینیم معنیش چیست. آیا منظور امساک علنی بودن و غیر علنی بودن است یا نه؟ ظاهراً ممکن است منشأ علنی بودن نباشد، یعنی صوم واقعی نیست، ظاهری است.

پرسش:

پاسخ: الحدیث وقتی گفته شده یعنی این روایت ادامه دارد

صحیحه علی بن جعفر (باب ۸، حدیث ۱)

«عن علي بن جعفر، عن أخيه أبي الحسن عليه السلام في حديث». وقتی می‌گویند «فی حدیث»، یعنی ابتدای حدیث قطع شده و وقتی گفته میشود الحدیث انتهاش آورده نشده (تقطیع شده). «قال: سألته، عن الرجل يكون عليه أيام من شهر رمضان وهو مسافر». این روایت مربوط به روزه قضا در سفر است. روزهای قضا بر عهده دارد و مسافر است. يقضي إذا قام في المكان؟حالا رفته یک جایی مستقر شده، می‌تواند روزه قضا بگیرد؟ حضرت فرمودند: «قال: لا». نه، در حال سفر روزه قضا نمی‌شود، حتى يجمع على مقام عشرة أيام [10] .مگر اینکه قصد ده روز اقامت کند. در غیر این صورت در سفر روزه قضا نمی‌شود. بعضی از اقسام صوم واجب را بیان فرموده است. برخی روایات اطلاق دارد، برخی اختصاص دارد به خاص.

صحیحه محمد بن مسلم (باب ۹)

این روایت صحیحه است (یا موثقه، بستگی دارد که ابن فضال را فطحی بدانیم یا نه). رهبر معظم انقلاب مکرر در درس می‌گفتند: «من که قبول ندارم اینها فطحی باشند، این همه اینها روایت از ائمه اطهار علیهم السلام دارند؛ از ائمه‌ای که فطحی‌ها قبول ندارند (عبدالله پسر امام صادق علیه السلام). فطحی‌ها از امام کاظم به بعد را قبول ندارند، در حالی که بنی فضال اکثر روایت‌هایشان از امام کاظم به بعد است. یکیشان منحرف بوده، بقیه هم همان عنوان را پیدا می‌کنند؟» بنابراین صحیحه است.

«عن محمد بن مسلم، عن أبي عبد الله عليه السلام قال: سألته عن الظهار عن الحرة والأمة؟». ظهار در حره و در امه هر دو هست. «قال: نعم». بله، در هر دو معنا دارد. ظهار در هر دو وجود دارد و کفاره احکام خودش را دارد. إلى أن قال: وإن ظاهر وهو مسافر أفطر حتى يقدم،[11] اگر مرتکب ظهار شد و در حال سفر بود، کفاره (که روزه است) در حال سفر نمی‌تواند بگیرد. صوم کفاره هم در سفر گرفته نمی‌شود. یکی از اقسام صوم واجب، صوم کفاره است. این باب مربوط به صوم کفاره است (باب ۹). تا زمانی که به وطن خود برگردد.

باب دهم و یازدهم – صوم نذر

باب دهم و یازدهم در مورد صوم نذر است (نذر مطلق یا نذر معین هر دو). البته یک قیدی دارد: نذر معینی که قید سفر در خود صیغه نذر ملاحظه بشود، مشهور می‌گویند که دیگر می‌شود آن را در سفر گرفت. ولی صوم نذر، چه نذر مطلق و چه نذر معین، اگر مقید به سفر نشده باشد، در سفر قابل اتیان نیست. باب دهم و یازدهم مربوط به این دو است. منتها چون خود سید بعداً در « إلا في ثلاثة مواضع : » (موضع سوم، صوم نذر) روایت‌هایش را آنجا آورده، نذر صوم و صوم نذر مورد سوم است. روایت‌های باب دهم و یازدهم ناظر به این نوع صیام واجب است.

پرسش:

پاسخ: این احکام مربوط به ماه مبارک رمضان نیست. هیچ روزه‌ای در ماه رمضان (اگر آن قاعده را قبول داشته باشیم که هیچ روزه‌ای در ماه رمضان در سفر واقع نمی‌شود) خلاف شرع است. استثنا در ذیل آن حاکم است. نذر مال غیر ماه رمضان است. صوم نذر در غیر ماه رمضان واقع می‌شود، در سفر واقع نمی‌شود. ماه رمضان که واقع نمی‌شود. جزئیات و احکامی دارد.

نتیجه‌گیری

با توجه به آیه شریفه و این اخبار متواتر، نتیجه می‌گیریم که سفر شرعی با آن قیود و احکام و جزئیاتش، مانع صحت صوم واجب است. در انواع و اقسام روزه‌های واجب، سفر مانع صحت است. بنابراین در حالت سفر، جز در سه مورد (که جلسه آینده بررسی خواهد شد) نمی‌توان روزه واجب گرفت. این حکم به نحو تعیینی هم هست، یعنی تخییری هم نیست.