بررسی ادامه روایات قول به سقوط قرص در انتهای زمان صوم/موارد وجوب قضاء بدون كفاره /كتاب الصوم

موضوع: كتاب الصوم/موارد وجوب قضاء بدون كفاره / بررسی ادامه روایات قول به سقوط قرص در انتهای زمان صوم

در اخبار سقوط قرص و غیبوبت شمس رسیدیم به روایت هفتم.

۷. صحیحه عبدالله بن سنان (باب ۱۸، حدیث ۱۰)

این روایت صحیحه عبدالله بن سنان بود، باب ۱۸ حدیث ۱۰: «عن ابن سنان يعني عبد الله، عن أبي عبد الله (ع) (في حديث) قال: وقت المغرب حين تجب الشمس إلى أن تشتبك النجوم.»[1]

سند صحیح است و دلالتش هم روشن است. «وجوب الشمس» یعنی استتار شمس، غروب، «وجوب» به معنای غروب و سقوط است. «اشتباک نجوم» یعنی وقتی که آسمان پر از ستاره می‌شود، کنایه از سقوط شفق (ذهاب حمره مغربیه) است که اول وقت نماز عشاء (وقت فضیلت نماز عشاء) می‌باشد. که آسمان کامل تاریک میشود، و ستاره ها پیدا میشوند، حضرت تصریح فرمودند که وقت مغرب، غروب شمس است. سند و دلالت روشن است.

حمره مغربیه که در طرف مغرب دم غروب آفتاب تقریبا سه ربع بعد از غروب حمره از بین میرود که اول فضیلت نماز عشا است، که ذهابش حدود سه ربع کمتر از یک ساعت بعد از مغرب است

۸. مصححه عمر بن ابی نصر (باب ۱۶، حدیث ۳۰)

ابواب مواقیت، باب ۱۶، حدیث ۳۰: «عن عمر بن أبي نصر قال: سمعت أبا عبد الله (ع) يقول: في المغرب إذا توارى القرص كان وقت الصلاة وأفطر.».[2]

در مورد نماز مغرب فرمودند که وقتی قرص خورشید متواری (ناپدید) شد، وقت نماز است و روزه‌دار افطار کند.

پرسش:

پاسخ: به شکل فعل نوشته است شاید هم امر باشد به هر حال هر دو حالت امر پیدا میکند.

سند معتبر است و فقط موسی بن جعفر بغدادی در سند هست که چون در رجال کامل الزیارات آمده، از این جهت قابل تصحیح است. این روایت معتبره هم ملاک وقت را تواری قرص و ناپدید شدن قرص خورشید قرار داده و جزو روایات سقوط قرص است.

پرسش:

پاسخ: بله قبلا عرض کریم که این به عنوان یکی از توثقیات عام قبول داریم

پرسش:

پاسخ: تفسیر علی ابن ابراهیم را خاطرم نیست که بحث کرده باشیم، ولی کامل الزیارات را بحث کردیم، یک وقت فرصت شد، آن هم وارد بحث میشویم.

روایت نهم دیگر سریع تر بخوانم چون عمده روایت گفته شده است.

۹. مصححه عبید بن زراره (باب ۱۷، حدیث ۱۱)

ابواب مواقیت صلات، باب ۱۷، حدیث ۱۱. تعبیر «مصححه» احتمالاً به خاطر قاسم بن عروه است که توثیق صریح ندارد ولی به قراین و شواهد متعدد قبلاً بحث کردیم، وثاقتش را قبول کردیم و چون توثیق صریح ندارد میشود مصححه. عبید بن زراره (پسر زراره) که توثیق دارد و جلیل القدر است.

«عن القاسم بن عروة، عن عبيد بن زرارة، عن أبي عبد الله (ع): قال إذا غربت الشمس دخل وقت الصلاتين إلا أن هذه قبل هذه. ».[3]

وقتی خورشید غروب کند، وقت هر دو نماز (مغرب و عشاء) داخل می‌شود، جز اینکه این یکی (مغرب) قبل از آن یکی (عشاء) است. این روایت هم معتبر است.

نماز عشا را هم میشود قبل از سقوط شفق خواند و ذهاب شفق قبل از وقت فضیلت خواند

پرسش:

پاسخ: نه وقت اختصاصی باز وقت دیگری است، در وقت اختصاصی اصلا نماز اولی را دیگر نمیشود خواند، منظور وقت فضیلت است که قبل از وقت فضیلت عشا را میشودخواند که خود روایات باب مستقلی دارد.

۱۰. صحیحه ابی بصیر (باب ۱۹، حدیث ۶)

ابواب مواقیت، باب ۱۹، حدیث ۶: «عن أبي بصير قال: قال أبو عبد الله (ع) أنت في وقت من المغرب في السفر إلى خمسة أميال من بعد غروب الشمس. ».[4]

سندش معتبر و صحیح است. حضرت می‌فرمایند که در نماز مغرب وقتی مسافر هستی، بعد از غروب شمس تا ۵ میل می‌توانی نماز مغرب را تأخیر بیندازی. این یک نوع ترخیص است که در شرایط سفر اگر نماز را اول وقت نخواندی و کمی فاصله انداختی، عیبی ندارد. یعنی به طور کلی که منعی ندارد در حضر هم منعی ندارد ولی از آنجهت درک فضیلت و خصوصیات اول وقت اینجا یک جور ترخیصی در آن امر استحبابی بیان شده، حالا روایت زیادی دارد که در سفر آدم حالا مثلاً در مغرب به منزل نرسیده سفر را ادامه بده نماز مغرب دیرتر بخواند، از آن جهت فضیلت و استحباب منظور عیبی ندارد.

اما آنچه مد نظر است، تعبیر «مِنْ بَعْدِ غُرُوبِ الشَّمْسِ» مبدا وقت غروب شمس است یعنی مبدا وقت کی است؟ غروب شمس است تا 5 میل از بعد غروب شمس هم نماز را دیرتر خواندی عیبی ندارد، منتها من بعد غروب الشمس ظهور دارد در اینکه اول وقت، غروب شمس و استتار قرص است.

پرسش:

پاسخ: واحدهای مسافت است، امیالی که در چیز است، مثلا در مصرف است،

پرسش:

پاسخ: غروب شمس استتار قرص همه در یک زمان دیده میشود و حس میشود. اسم است

۱۱. صحیحه داود بن فرقد (باب ۱۶، حدیث ۲۵)

ابواب مواقیت، باب ۱۶، حدیث ۲۵. این روایت یک طریق دیگر هم دارد من طریق صحیحی که دارد اینجا مد نظرم است، دو طریق دارد که طریق دومش صحیح است.

«وعنه، عن علي بن الحكم، عمن حدثه، عن أحدهما عليهما السلام أنه سئل عن وقت المغرب، ؟

من شنیدم از پدرم که داشت می‌پرسید از امام صادق علیه السلام که فَقَالَ: وقت نماز مغرب کی داخل می‌شود؟

فقال: إذا غاب كرسيها، فرمودند: وقتی کرسی خورشید غایب شود.

قلت: وما كرسيها؟کرسی خورشید چیست؟

قال: قرصها، فرمودند: قرص آن. یعنی نور خورشید از پشت افق بتابد به طرف حمره و اینا مثلاً ملاک نیست، همون خود قرص خورشید

استتار پیدا کند کافی است

فقلت: متى يغيب قرصها؟ قرص خورشید کی غایب می‌شود؟ قال: إذا نظرت إليه فلم تره.».[5]

فرمودند: وقتی به آن نگاه کنی و نبینی‌اش. این یعنی غیبت قرص.

پرسش:

پاسخ: مسلح و غیر مسلح ندارد خورشید دیده میشود، با هلال ماه فرق میکند، خورشید اینقدر بزرگ و عظمت دارد که غیبوبتش دیده میشود.

حدیث آخر از اینهای که من یادداشت کردم

۱۲. صحیحه زراره (ابواب ما یمسک عنه الصائم، باب ۵۲، حدیث ۴)

از ابواب مختلف سعی کردم روایات را بیاورم. این حدیث در ابواب ما یمسک عنه الصائم، باب ۵۲، حدیث ۴ است.

« عن أبان، عن زرارة عن أبي جعفر عليه السلام قال: يحل لك الافطار إذا بدت ثلاثة أنجم، وهي تطلع من (مع) غروب الشمس ».[6]

افطار در ماه رمضان وقتی جایز است که سه ستاره در آسمان پدیدار شود که این سه ستاره به وقت و مساوی غروب شمس طلوع می‌کنند. پس وقت غروب شمس، وقت جواز افطار است.

جمع‌بندی تعداد روایات سقوط قرص

این 12 تا روایت ولی من آن‌طور که شمردم، در ابواب شانزدهم، هفدهم، هجدهم، نوزدهم و بیستم از مواقیت صلات و باب ۵۲ از ابواب ما یمسک عنه الصائم (یعنی در این شش باب)، حدود ۳۵ روایت در استتار قرص داریم. غیر از آن روایات ذهاب حمره که در آنها هم قرائنی بر ملاک بودن غروب هست، ولی غیر از آنها، حدوداً (بعضی‌هایش ممکن است کسی مناقشه کند که دلالت دارد یا ندارد) بیش از ۳۰ روایت در اخبار سقوط قرص وجود دارد. این خودش یک تواتر معنوی قطعی ایجاد می‌کند.

به قول مرحوم آیت الله حکیم در مستمسک: [7] أشهر رواية وأصح سنداً. هستند.

اولاً: شهرت روایی این‌ها (نه شهرت فتوا) از روایت‌های ذهاب حمره بیشتر است و عددشان خیلی بیشتر از روایات ذهاب حمره است.

ثانیاً: از بزرگان نقل میکند ثانیابه فرموده مرحوم آقای خویی، این روایات «قویة السند واضحة الدلالة» هستند. سندهایشان خیلی خوب است و شهرت و تعدادشان بیشتر است و دلالتشان هم بر تحدید وقت و تعیین وقت بسیار واضح و روشن است.

ثالثاً: صراحت آنها در توقیت و تحدید بیان حد وقت، یک صراحت مشهود و روشنی است. اخبار ذهاب حمره حداکثر امر به انتظار است، ولی این‌ها بیان وقت است. مثلاً حضرت می‌فرماید: مثلا وقت المغرب این است، «إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ دَخَلَ الْوَقْتَانِ» یا «إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ دَخَلَ الْوَقْتَانِ». این تصریح و نص برای دخول وقت است.

جمع‌بندی و ترجیح بین دو طایفه روایات

بنابراین اگر بخواهیم بین این روایات جمع کنیم، وظیفه ما این است که در وهله اول بین آن روایت که تعارض دارند تعارض غیر مستقلی دارند بتوانیم جمع کنیم، ما باید این روایت را، یعنی روایات سقوط قرص (استتار قرص) را مقدم کنیم. چرا؟ به خاطر اینکه این‌ها نص هستند، صریح هستند، اظهر هستند. حمل ظاهر می‌کنیم برنص، به این دلیل که این روایات، ظهورشان قوی‌تر است، اسنادشان معتبرتر است، دلالتشان روشن‌تر است و عددشان بیشتر است. این کار طرح روایات معارض نیست.

یعنی ما روایات ذهاب حمره را می‌توانیم قبول کنیم، اما در همان عنوان احتیاط و علامیت. می‌گوییم آن اوامر به تأخیر و انتظار تا ذهاب حمره، امر به احتیاط است برای اینکه آدم اطمینان پیدا کند که واقعاً سقوط قرص حادث شده، چون سقوط قرص همیشود به خاطر ارتفاعات طبیعی یا مصنوعی قابل مشاهده نیست. بعضی از آن روایات اصلاً صریحاً امرش به احتیاط است («خُذْ بِالْحَائِطَةِ لِدِینِکَ»). آنها را حمل بر احتیاط می‌کنیم، یا حمل بر اعلامیت و اماریت می‌کنیم، یعنی نشانه سقوط قرص را از ذهاب حمره مشرقیه می‌فهمیم.

در جمع بین این‌ها، ما می‌بینیم که اخبار ذهاب حمره قابل حمل و قابل تفسیر هستند. ولی اگر از اخبار ذهاب حمره بخواهیم اخبار سقوط قرص را کنار بگذاریم، نتیجه این می‌شود که بیش از سی و چند روایت را باید کنار بگذاریم، چون به هیچ وجه این‌ها قابل حمل بر ذهاب حمره نیستند. زیرا ما می‌دانیم تکویناً سقوط قرص حدود ۱۰ دقیقه یا یک ربع قبل از ذهاب حمره است. پس اخبار سقوط قرص را چگونه معنا کنیم؟ قابل حمل نیست و باید همه را طرح کنیم، در حالی که شهرت روایی‌شان هم بیشتر است (توجه فرمودید).

در طرف مقابل، جمع دلالی عرفی اقتضا می‌کند که ما روایات سقوط قرص را ملاک تحدید وقت قرار دهیم و روایات ذهاب حمره را علامت و اماره آن قرار دهیم. همان‌طور که بعضی از بزرگان (مرحوم آقای حکیم و مرحوم آقای خویی) تصریح فرمودند، ما روایات سقوط قرص را مقدم می‌کنیم و ملاک را سقوط قرص قرار می‌دهیم.

مثلاً مرحوم آقای حکیم در مستمسک می‌فرمایند که اخبار سقوط قرص صراحت دارد و روشن است و این‌ها ترجیح دارند و ایشان تقدیم می‌کنند. بعد می‌فرمایند اخبار ذهاب حمره امر به تأخیر صلات دارند، و امر به تأخیر صلات منافاتی ندارد با اینکه ملاک سقوط قرص باشد. امر به تأخیر هم که در این روایات هست، همه‌اش تأخیر تا ذهاب حمره نیست. تعابیر مختلف است (بعضی به زوال حمره، بعضی به تغیر حمره، بعضی «مسوا بالمغرب قلیلا») و همین اختلاف تعابیر نشان‌دهنده لسان احتیاط است. موافق قواعد اگر ما بخواهیم در نظر بگیریم یعنی

مقهور هیمنه شهرت (به قول معروف شهرت شهرت فتوایی هیبت و هیمنه‌ای دارد )اگر مقهور آن هیمنه شهرت نخوایم بشویم ما باشیم و روایات، باید اخبار سقوط قرص را همونطور که عرض کردم مقدم کنیم.

استدلالات مرحوم حر عاملی (صاحب وسائل) برای ترجیح قول ذهاب حمره

اما در طرف مقابل، کسانی که اخبار ذهاب حمره را ترجیح می‌دهند، عمده استدلالشان در همین فرمایش مختصری است که مرحوم صاحب وسائل حر عاملی در وسائل الشیعه[8] آورده است. ایشان هفت دلیل می‌آورند. هر چه هست در این هفت دلیل خلاصه شده است. این هفت دلیل، دلیل قائلین به قول اشهر (ذهاب حمره) است. عبارت مرحوم حر عاملی را می‌خوانم. ایشان می‌فرماید متعین است که ما به این احادیث (احادیث ذهاب حمره) عمل کنیم، همان‌طور که در عنوان باب هم (که فتاوای شخص ایشان را نشان می‌دهد چون معروف و مشهور است آنچه که عناوین ابواب در وسایل آورده است، اینا فتاوای شخص ایشان است، دیگه اینجا هم خودش تصریح کرده ه روقت خواستی بدانی نظر حر عاملی چی است؟ به عنوان نگاه کنیم بفهمیم که ایشان نظرشان چی بوده در اینجا هم ایشان می‌فرماید متعین است که ما به این روایات حمره عمل بکنیم و هم به همون نظری که در عنوان اومده عنوان باب) مشخص است. ایشان هفت دلیل می‌آورند:

واعلم أنه يتعين العمل بما تقدم في هذه الأحاديث وفي العنوان أما

۱. « أولا فلأنه أقرب إلى الاحتياط للدين في الصلاة والصوم،» به خاطر احتیاط در دین (در نماز). چون عمل به ذهاب حمره احتیاط است. اگر ۱۰ دقیقه دیرتر نماز بخوانی، احتمال اینکه قبل از وقت خوانده باشی نیست و در داخل وقت مسلم است. پس در امر دین (که دو عبادت مهم مثل نماز و روزه است) احتیاط اقتضا می‌کند که ما به این روایات عمل کنیم.

۲. « وأما ثانيا فلان فيه جمعا بين الأدلة عملا وبجميع الأحاديث من غير طرح شئ منها، » اگر ما به اخبار ذهاب حمره عمل کنیم، همه احادیث را جمع کرده‌ایم (جمع دلالی) و هیچ روایتی را کنار نگذاشته‌ایم. یعنی اگر به ذهاب حمره عمل کنیم، به روایات سقوط قرص هم عمل کریم، بعد از سقوط قرص هم نماز خوانده‌ایم و افطار کرده‌ایم.

۳. « وأما ثالثا فلما فيه من حمل المجمل على المبين والمطلق على المقيد، » با عمل به ذهاب حمره، مجمل را بر مبین حمل کرده‌ایم. یعنی سقوط قرص امر مجملی است و روشن نیست، اما ذهاب حمره امر واضح و مبینی است. همچنین مطلق را بر مقید حمل کرده‌ایم (اخبار سقوط قرص اطلاق دارد و اخبار ذهاب حمره مقید است). اطلاق زمانی دارد و این بعدیت مقید است.

۴. « وأما رابعا فلاحتمال معارضه للتقية وموافقته للعامة، » احتمال دارد اخبار سقوط قرص از باب تقیه صادر شده باشد چون موافق با عامه است، ولی اخبار ذهاب حمره موافق عامه نیست و احتمال تقیه در آنها منتفی است.

۵. « وأما خامسا فلعدم احتماله للنسخ مع احتمال بعض معارضاته له،» احتمال نسخ در اخبار سقوط قرص وجود دارد (شاید حکم شرعی اول این بوده و بعداً نسخ شده)، ولی در اخبار ذهاب حمره احتمال نسخ نیست. ولی اخبار سقوط قرص شاید حکمش نسخ شده است.

یعنی حکم شرع اول آن بوده بعداً اینا صادر شده اخبار ذهاب حمره بعداً آمده آنها را نسخ کرده است، مثل بعضی از آیات قرآن که آیات بعدی آیت قبلی را نسخ کرده باشد، حالا در روایت هم نسخ را بالاخره قبول بعضی از آقایون قبول دارند، در این نسبت به اخبار سقوط قرص احتمال نسخ هست

۶. « وأما سادسا فلأنه أشهر فثوى بين الأصحاب،» شهرت فتوایی بین اصحاب بر طبق قول ذهاب حمره بیشتر است.

۷. « وأما سابعا فلكونه أوضح دلالة من معارضه، إذ لم يصرح فيه بعدم اشتراط ذهاب الحمرة، » دلالت اخبار ذهاب حمره از اخبار سقوط قرص واضح‌تر و قوی‌تر است. چون در اخبار سقوط قرص تصریح نشده که ذهاب حمره شرط نیست. در اخبار ذهاب حمره قطعاً سقوط قرص هم حادث شده، اما در اخبار سقوط قرص بیان نشده که شرط دیگری نیست و شاید سقوط قرص به اضافه ذهاب حمره لازم باشد. به همین دلیل دلالتشان واضح‌تر و روشن‌تر است.

بررسی و نقد این استدلالات

اما همه این هفت دلیل، قابل مناقشه و مردود است. انصافاً هر هفت دلیل را می‌شود رد کرد. إن‌شاءالله اگر فرصت داشته باشیم، فردا به بررسی و نقد این دلایل می‌پردازیم.

(ادامه بحث برای جلسه آینده إن‌شاءالله)