موضوع: معنای مهادنه و حکم آن /مهادنة /کتاب الجهاد

خلاصه مباحث گذشته:

در روایت از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده «رُوِيَ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ع قَالَ: أَيُّهَا النَّاسُ اعْلَمُوا أَنَّ كَمَالَ الدِّينِ وَ رَأْسَ الطَّاعَةِ لِلَّهِ طَلَبُ الْعِلْمِ‌ وَ الْعَمَلُ بِهِ أَلَا وَ إِنَّ طَلَبَ الْعِلْمِ أَوْجَبُ عَلَيْكُمْ مِنْ طَلَبِ الرِّزْقِ‌ لِأَنَّ الرِّزْقَ مَقْسُومٌ‌ مَضْمُونٌ لَكُمْ قَسَمَهُ عَادِلٌ بَيْنَكُمْ وَ سَيَفِي لَكُمْ وَ الْعِلْمُ مَخْزُونٌ عِنْدَ أَهْلِهِ وَ قَدْ أُمِرْتُمْ بِطَلَبِهِ مِنْ أَهْلِهِ فَاطْلُبُوهُ.»[1]

طلب علم از طلب رزق اوجب است چرا که رزق مقسوم و مضمون است ولی علم را باید طلب کرد. این سال تحصیلی مصادف شده با شهادت قائد عظیم الشأن انقلاب و جای خالی ایشان همه جا احساس می شود و امیدواریم که خدای متعال فقدان ایشان را جبران نماید و صبری که ملت در شهادت ایشان داشتند را به وسیله فتح جبران نماید.

بحث در مسائل طهارت بود ولی با توجه به شرایطی که برای کشور ایجاد شده است بحث جدیدی را شروع می کنیم و محور بحث هم کتاب شریفی است که از رهبر شهید معظم انقلاب «ره» تحت عنوان «المهادنة» است. هدنة یکی از مباحث کتاب جهاد است. مهادنه، ترک جنگ و صلح است. در بحث جنگ و صلح آنچه که حجت است نظر ولی فقیه حی است و طبق آیه شریفه ﴿فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ‌ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِي ما﴾[2] همه باید تسلیم نظر ایشان باشند.

1- موضوع بحث: «مهادنه»

رهبر شهید این کتاب را در جمعی از فقها که جلسه خصوصی داشتند به بحث گذاشته اند. این کتاب نوعی «فقه الدولة» است چون وقتی بررسی می کنیم معلوم می شود این که دستور صلح صادر شود با ولی فقیه است و بقیه باید تابع باشند. بحث دیگر بحث روش شناسی فقهی قائد شهید است. یکی از مسائلی که بین قدما بیشتر دیده می شد و در بین متأخرین کمتر شده است این است که به قرآن بیشتر اهمیت می داده اند. از ویژگی های کتاب مهادنه رهبری شهید این است که در آن از قرآن بیشتر استفاده شده است.

ایشان حتی در صحبت های غیر فقهی شان نیز از آیات زیاد استفاده کرده اند و همیشه بحث قرآنی را مطرح کرده اند.

در کتاب مهادنه آمده است «إن مما ينتهي به الجهاد و القتال، المهادنة و الهدنة»[3] هر جنگی پایانی دارد. پایان جنگ یا صلح است یا هدنه است یا ترک مخاصمه است. ترک مخاصمه اگر با قرارداد و تفاهم نامه باشد به آن «هدنه» می گویند و ممکن است ترک جنگ بدون قرارداد باشد ولی در اسلام پیش بینی شده است که ترک جنگ کنند با قرارداد. قرارداد دیگری در کتاب الجهاد بحث شده است به نام «قرارداد أمان». ممکن است ترک جنگ بین مسلمین و کفار منتهی به قراردادی منتهی شود که اسم آن مهادنه است. تعبیر شیخ طوسی «هدنه» است.

2- معنای لغوی و اصطلاحی «مهادنه»

مهادنه یا هدنه، از نظر لغوی به معنای سکون است. در لغت عرب به معنای صلح و ترک جنگ به کار می رود، ولی در اصطلاح شرعی، هدنه یک نوع خاصی از ترک جنگ است. نوع دیگری از ترک جنگ، «قرارداد ذمه» است ولی با هدنه متفاوت است. معنای مهادنه «صلح موقت» است. «و هي في الأصل: السكون، و يستعمل في الصلح و الموادعة بين المتحاربين، إلا أنه في اصطلاح الفقه الإسلامي يستعمل في الصلح المؤقت بين المسلمين و طائفة من الكفار الحربيين و لذا يطلق عليها الموادعة‌ و المعاهدة الظاهرتان في عدم الدوام.» کافر حربی و کافر ذمی داریم. طرف مقابل در «مهادنه» کافر حربی است. در کتب فقهی به قرارداد «مهادنه» «موادعه و معاهده» هم گویند که این دو ظاهر در عدم دوام هستند.

3- فرق بین «هدنه» و «عقد ذمه»

فرق بین «هدنه» و «عقد ذمه» چیست. هر دو یک نوع عقد هستند برای ترک جنگ. می فرماید وجوهی ذکر شده است. در جواهر تفاوت بین اینها ذکر شده است. یکی از فرقها این است که عقد ذمه، دائمی است و هدنه، موقت است. ایشان می فرماید فرق اصلی این نیست بلکه فرق اصلی این است که شما عقد هدنه را با کسی عقد می بندید که از لحاظ امکانات قوی است و نتوانستید او را شکست دهید اما در عقد ذمه، کافر را شکست دادید و حالا از او جزیه می گیرید. «فانقطاع المدة و عدم الدوام قد أخذ في معنى الهدنة و تعريفها. و قد جعلوا ذلك أحد وجوه الفرق بينها و بين عقد الجزية، كما ذكروا له وجوها آخر راجع التفصيل في القواعد للعلامة (رحمه اللّه)، و بعض آخر من كتبه و كتب غيره و إن كان التحقيق أن ما ذكروه من الفارق ليس هو الفارق الأصلي بين ماهيتيهما، بل إنما هي من قبيل العوارض و العلامات.

و الفرق بينهما جوهريا هو أن الطرف المقابل في عقد الجزية هو العدو المغلوب الذي قد ظهر المسلمون عليه، و فتحت أرضه و أسقطت دولته و الحال يجعل عليه شي‌ء عوض الضرائب الموضوعة على المسلمين، فهو من جملة مواطني الدولة الإسلامية و لكن على غير دينهم.

و أما الطرف المقابل في المهادنة فهو العدو المستقر على أرضه و الباقي على دولته و نظامه المدني و ربما يكون قويا و غالبا على أمره، بل أقوى أحيانا من المسلمين. ففي صدر الإسلام كانت الجزية على أهل الكتاب القاطنين في الشام بعد ما فتحت و صارت من أراضي الإسلام، و لكن الهدنة انعقدت مع قريش مكة و لم يفتحها المسلمون بعد.

و الحاصل: أن عقد الهدنة ينعقد مع الدولة المحاربة بما يتبعها من شعبها، و عقد الجزية ينعقد مع أناس من أتباع دولة الإسلام. هذا هو الفارق الجذري، و أما غيره من الفوارق فهي فروق في المظاهر و الأحكام.»[4]

4- حکم فقهی «مهادنه»

حکم «هدنه» از نظر فقهی چیست؟ ایشان فرموده حکم آن جواز بالمعنی الاعم است. مبنای امام شهید این است که جهاد اصل است و هدنه وصلح، عارضی است. «الأمر الأول في حكمها:و هي جائزة في الجملة بإجماع المسلمين. و مرادنا من الجواز: الجواز بالمعنى الأعم، أي الذي يشمل الواجب و المكروه، في مقابل عدم الجواز بمعنى الحرمة.»