موضوع: احتیاط در شبهات غیر محصوره /کتاب الطهاره /المختصر النافع

خلاصه مباحث گذشته:

بحث ما در این بود که اگر آب مطلق و آب مضاف مشتبه شود و شبهه محصوره باشد، برای اینکه علم پیدا کنیم به اینکه وضوی صحیح گرفته ایم باید وضو را تکرار کنیم. سوال این بود که اگر در تعبدیات احتیاط منجر به تکرار شود، احتیاط جایز است یا نه؟ گفتیم تکرار جایز است. حال که شرعا منعی بر تکرار نیست، عقل چه می گوید؟ عقل می گوید باید تکرار کرد. حکم عقل برای لزوم تکرار جای تردید ندارد. گفتیم حکم عقل طریقیت دارد. مرحوم نائینی فرمود تکرار موضوعیت ندارد و تکرار به خاطر این است که به واقع برسیم. حال اگر تجری کردیم و یکی را انجام دادیم و آن یکی آب مطلق بود، وضو صحیح است. بنابراین تکرار کردن مقدمه و طریق است برای رسیدن به واقع.

1- احتیاط در شبهات غیر محصوره

حال همین مسأله را با این فرض که شبهه غیر محصوره باشد مطرح می کنیم. اگر شبهه، غیر محصوره باشد نظرات فقها مختلف است.

اگر گفتیم در شبهات غیر محصوره با وجود علم اجمالی، علم اجمالی تکلیف آور است، و بین شبهات محصوره وغیر محصوره تفاوتی نگذاشتیم، باید تکرار کنیم. نحوه تکرار هم مانند شبهات محصوره است یعنی باید یکی بیشتر از تعداد مضافهای مشتبه وضو را تکرار کنیم یعنی مثلا اگر علم داشته باشیم دو تا از آنها آب مضاف است باید سه تا وضو بگیرم و هکذا.

اما اگر گفتید در شبهات غیر محصوره علم اجمالی منجز نیست و تکلیف نمی آورد سید یزدی فرموده «و إن اشتبه في غير المحصور جاز استعمال كل منها كما إذا كان المضاف واحدا في ألف و المعيار أن لا يعد العلم الإجمالي علما و يجعل المضاف المشتبه بحكم العدم فلا يجري عليه حكم الشبهة البدوية أيضا و لكن الاحتياط أولى‌»[1] اگر مضاف و غیر مضاف در غیر محصوره مشتبه شد، می توانید یک وضو بگیرید و نیاز به تکرار ندارد حتی اگر در واقع مضاف از کار در بیاید تکلیف خود را انجام داده اید. می فرماید معیار این است که علم اجمالی، علم محسوب نشود یعنی عقلا به حسب ادعای فقها، به این علم اعتنا نمی کنند. معیار دیگر این است که مضاف مشتبه در حکم عدم است و دیگر شبهه وجود ندارد. وقتی علم اجمالی منجز نبود و نتیجه اش عدم شبهه شد، جایی برای اجرای حکم شبهات بدویه نیز نیست. پس اگر شبهه غیر محصوره باعث عدم تنجز تکلیف باشد در یک فرض است که تکرار لازم نیست و آن فرضی است که بگوییم شبهه، مانند عدم شبهه است. اما اگر گفتیم عقلا، علم اجمالی را علم محسوب نمی کنند باز هم باید گفت شبهه باقی است و در صورت بقای شبهه باید احتیاط کرد. اگر علم اجمالی را منجز بدانیم نیز تکرار لازم است. پس در دو فرض تکرار لازم است و در یک فرض تکرار لازم نیست. سید یزدی می فرماید تکرار لازم نیست و احتیاج به اجرای شبهات بدویه هم ندارد یعنی شبهه، مانند عدم شبهه می شود. هرچند احتیاط اولی است که این احتیاط مستحب است.

اینکه در مورد شبهه غیر محصوره، علم، نازل منزله عدم علم می شود یا شبهه نازل منزله عدم شبهه می شود؟ نیاز به بررسی دارد.