موضوع: شبهات محصوره /کتاب الطهاره /المختصر النافع

خلاصه مباحث گذشته:

بحث ما در حسن احتیاط و امکان احتیاط در تعبدیات بود.

1- کلام شیخ انصاری و مرحوم آخوند در احتیاط در عبادات

مرحوم شیخ انصاری بحثی را مطرح می کنند تحت عنوان امتثال اجمالی در صورت تمکن از علم تفصیلی. ایشان می‌فرماید اگر امتثال تفصیلی ممکن باشد آیا امتثال اجمالی جایز است یا نه؟

شیخ انصاری می فرماید در توصلیات چه احتیاط مستلزم تکرار عمل باشد چه مستلزم تکرار عمل نباشد، جایز است چرا که غرض مولی انجام عمل است و با امتثال اجمالی آن عمل صورت می گیرد.

اما در تعبدیات اگر احتیاط مستلزم تکرار عمل نباشد مثل آوردن سوره در نماز، اگر بخواهیم سوره را بخوانیم مستلزم تکرار عمل نیست، در اینصورت احتیاط جایز است. اما اگر احتیاط مستلزم تکرار عمل باشد نیز شیخ انصاری می فرماید احتیاط جایز است. لکن به این کلام اشکالاتی وارد شده است که شیخ آنها را مطرح کرده می کند:

    1. بعضی گفته اند قصد وجه لازم است. مثلا مولی گفته نماز ظهر بخوان، من نمی دانم نماز ظهر من قصر است یا اتمام که در اینصورت نمی دانم که کدام یک را بر وجه وجوب بیاورم (می دانم که خدا یک نماز در لوح محفوظ بیشتر از من نخواسته است). شیخ می فرماید قصد وجه دلیلی ندارد ثانیا دلیلی بر اینکه قصد وجه واجب باشد، دلیلی ندارد.

    2. بعضی گفته اند تمییز لازم است.

    3. شبهه اعتبار قصد وجه قول جماعتی از فقها بلکه مشهور بین متأخرین است و در نتیجه احتیاط این است که امتثال تفصیلی کنیم. مضافا بر اینکه تکرار خلاف سیره مستمره است.

    4. تکرار لعب به امر مولاست مثل اینکه کسی 5تا لباس دارد می داند یکی پاک است و 5 تا آب است که یکی از آنها مطلق است بقیه مضاف، حال اگر قرار باشد 5 بار وضو بگیرد و با هر لباس یک نماز بخواند تعداد نمازهای زیادی می خواند که لعب به امر مولاست.

مرحوم آخوند در بحث تنجز علم اجمالی، جواب این اشکالات را می دهند. ایشان می فرماید قصد وجه و تمییز معتبر نیست. در مورد لعب هم جواب می دهند به اینکه بحث ما دراتیان عمل نیست بلکه در کیفیت عمل است بعد از اینکه قصد اتیان امر مولی را دارد. یعنی اگر تکرار موجب لعب امر مولی باشد قبیح است ولی اگر تکرار در کیفیت اتیان امر مولی باشد بعد از اینکه غرضش اتیان امر مولی است اشکالی ندارد. ایشان فرموده «و أما فيما احتاج إلى التكرار فربما يشكل‌ من جهة الإخلال بالوجه تارة و بالتمييز أخرى و كونه لعبا و عبثا ثالثة.

و أنت خبير بعدم الإخلال بالوجه بوجه في الإتيان مثلا بالصلاتين المشتملتين على الواجب لوجوبه غاية الأمر أنه لا تعيين له و لا تمييز فالإخلال إنما يكون به و احتمال اعتباره أيضا في غاية الضعف لعدم عين منه و لا أثر في الأخبار مع أنه مما يغفل عنه غالبا و في مثله لا بد من التنبيه على اعتباره و دخله في الغرض و إلا لأخل بالغرض كما نبهنا عليه سابقا.

و أما كون التكرار لعبا و عبثا فمع أنه ربما يكون لداع عقلائي إنما يضر إذا كان لعبا بأمر المولى لا في كيفية إطاعته بعد حصول الداعي إليها كما لا يخفى‌»[1]