« فهرست دروس
درس خارج فقه استاد مسلم داوری

1405/08/12

بسم الله الرحمن الرحیم

/حکم قطع نماز /كتاب الصلاة

موضوع: كتاب الصلاة/حکم قطع نماز /

 

بررسی ادله عدم جواز قطع نماز فریضه

بررسی روایت دوم، سوم و چهارم از ادله حرمت قطع نماز

بحث ما درباره این بود که آیا ادله ای بر عدم جواز قطع نماز فریضه دلالت می کنند یا خیر. گفتیم برای اثبات حرمت قطع نماز به وجوهی از روايات استدلال شده است. روایت اول را پیش تر ذکر کردیم و مورد بررسی قرار دادیم. اکنون به بررسی روایت دوم و سایر روایاتی می پردازیم که برای اثبات حرمت قطع نماز به آنها استدلال شده است.

روایت دوم: صحیحه زراره و ابی بصیر

روایت دوم صحیحه زراره و ابی بصیر است که در باب شانزدهم از ابواب خلل، حديث دوم نقل شده است.

« وعن علي بن إبراهيم عن أبيه، وعن محمد بن إسماعيل عن الفضل بن شاذان جميعا، عن حماد بن عيسى، عن حريز، عن زرارة وأبي بصير جميعا قالا: قلنا له: الرجل يشك كثيرا في صلاته حتى لا يدري كم صلى ولا ما بقي عليه، قال: يعيد قلنا: فإنه يكثر عليه ذلك كلما أعاد شك؟ قال: يمضي في شكه، ثم قال: لا تعودوا الخبيث من ن أنفسكم نقض الصلاة فتطمعوه، فان الشيطان خبيث معتاد لما عود فليمض أحدكم في الوهم ولا يكثرن نقض الصلاة، فإنه إذا فعل ذلك مرات لم يعد إليه الشك قال زرارة: ثم قال: إنما يريد الخبيث أن يطاع، فإذا عصي لم يعد إلى أحدكم.

محمد بن حسن باسناده عن محمد بن يعقوب مثله».

شاهد استدلال به این روایت عبارت « لا تعوّدوا الخبيث من أنفسكم نقض الصلاة» است. امام علیه السلام نهی می فرمایند از اینکه انسان شیطان را به نقض نماز عادت بدهد؛ زیرا شيطان خبيث است و به آنچه انسان به آن عادتش میدهد، خو می گیرد.

تقریب استدلال این است که از این روایت استفاده می شود نقض نماز، امر نامطلوبی است نباید انسان به آن عادت کند. شیطان با وسوسه های خود موجب می شود که انسان نماز را نقض کند و دست از نماز بردارد. بنابراین امام علیه السلام از این عمل نهی فرموده اند.

با توجه به اینکه نهی ظهور در حرمت دارد، ممکن است گفته شود این روایت بر حرمت قطع نماز دلالت میکند.

از جهت سند روایت صحیحه است و از این جهت مشکلی ندارد.

بررسی دلالت روایت

در دلالت روایت اشکال شده است، بیان اشکال این است که نهی در روایت به نقض نماز تعلق نگرفته است، بلکه متعلق نهی اطاعت از شیطان و عادت دادن شیطان به این عمل است.

به عبارت دیگر امام علیه السلام نفرموده اند: « لا تنقضوا الصلاة»؛ بلکه فرموده اند: «لا تعودوا الخبيث من أنفسكم نقض الصلاة».

بنابراین آنچه مستقیماً مورد نهى قرار گرفته اطاعت از شیطان و عادت دادن او به این امر است نه مطلق نقض نماز.

از این رو ممکن است گفته شود اگر نقض نماز ذاتاً حرام بود مناسب تر این بود که امام عليه السلام مستقیماً از نقض نماز نهی کنند و بفرمایند نماز را نقض نکنید؛ در حالی که نهی را متوجه عادت دادن شیطان کرده اند.

پس از این تعبیر نمی توان به روشنی استفاده کرد که خود نقض نماز حرام است.

پاسخ به اشکال

البته می توان از این اشکال پاسخ داد.

ممكن است گفته شود درست است که نهی مستقیماً به عادت دادن شیطان تعلق گرفته و مطلوب امام علیه السلام عدم اطاعت از شیطان است؛ اما از این روایت، می توان استفاده کرد که نقض نماز امری مبغوض است.

توضیح اینکه شیطان انسان را به اموری وسوسه میکند که از نظر شرعی نامطلوب و ممنوع هستند. اگر نقض نماز امری کاملاً جایز و مباح بود وجهی نداشت که شیطان انسان را به آن وسوسه کند و از این طریق او را به نقض نماز وادار سازد.

بنابراین می توان گفت از این روایت استفاده می شود که نقض نماز عملی نامطلوب و مبغوض است و انسان نباید به آن اقدام کند.

همین نکته در شرح مفاتیح نیز مورد توجه قرار گرفته و از این روایت برای اثبات نامطلوب بودن نقض نماز استفاده شده است.

البته ممكن است در پاسخ گفته شود که مبغوض بودن مورد وسوسه شیطان همیشه به معنای حرمت خود آن عمل نیست؛ زیرا گاهی شیطان انسان را به امری مباح نیز وسوسه میکند ولی وسوسه کردن او موجب میشود که مکلف به زحمت و کلفت بیفتد و گرفتار وسواس شود. پس ممکن است نهی از این جهت باشد که انسان گرفتار وسواس و مشقت نشود، نه اینکه خود نقض نماز حرام باشد. با این حال ظاهر روایت این است که نقض نماز امری مبغوض است؛ زیرا امام علیه السلام از عادت دادن شیطان به این عمل نهی فرموده اند.

در نتیجه روایت از جهت سند معتبر است و از جهت دلالت نیز می توان برای اثبات نامطلوب بودن نقض نماز به آن استدلال کرد؛ هر چند اینکه این نامطلوب بودن حتماً به معنای حرمت تکلیفی باشد، نیازمند تأمل بیشتر است.

روایت سوم: روایت معاوية بن وهب

روایت سوم روایتی است که در باب دوم از ابواب قواطع الصلاة، حديث یازدهم نقل شده است.

متن روایت: « وعنه عن ابن أبي نجران، عن معاوية بن وهب قال: سألت أبا عبد الله عليه السلام عن الرعاف أينقض الوضوء؟ قال: لو أن رجلا رعف في صلاته وكان عنده ماء أو من يشير إليه بماء فتناوله فقال برأسه فغسله فليبن على صلاته ولا يقطعها».

در این روایت از امام صادق عليه السلام درباره شخصی سؤال می شود که در اثنای نماز دچار خون ریزی از بینی شده است.

مضمون روایت چنین است: اگر شخصی در نماز باشد و خون از بینی او جاری شود و آب نیز در دسترس داشته باشد می تواند با اشاره به دیگری یا با تناول کردن آب خون را برطرف کند و سپس بر نماز خود بنا بگذارد و آن را ادامه دهد.

در روایت آمده است: « فليبن على صلاته ولا يقطعها».

تقریب استدلال به روایت این است که امام علیه السلام از قطع نماز نهی فرموده اند و دستور داده اند که شخص نماز خود را ادامه دهد و آن را قطع نکند. بنابراین ممکن است گفته شود این روایت بر عدم جواز قطع نماز دلالت می کند.

البته باید توجه داشت که مورد روایت شخصی است که در اثنای نماز دچار خون ریزی بینی شده و می تواند بدون ارتكاب منافیات نماز خون را برطرف کند و نماز را ادامه دهد.

در اینجا سؤال این است که آیا با وقوع چنین اتفاقی نماز باطل می شود یا خیر؟ امام علیه السلام می فرمایند که نماز را ادامه بده و آن را قطع نکن.

روایت دیگری نیز در همین زمینه وجود دارد که متن آن چنین است: «وعنه عن علي بن الحكم عن إسماعيل بن عبد الخالق

قال: سألته عن رجل يكون في جماعة من القوم يصلي المكتوبة فيعرض له رعاف له كيف يصنع ؟ قال: يخرج فإن وجد ماء قبل أن يتكلم فليغسل الرعاف ثم ليعد فليبن على صلاته.

ورواه الحميري في (قرب الإسناد): عن محمد بن خلاد الطيالسي عن إسماعيل بن عبد الخالق، مثله».

در این روایت نیز درباره شخصی سؤال شده است که در جماعتی از قوم خود نماز می خواند و در اثنای نماز دچار خونریزی می شود، امام علیه السلام دستور می فرمایند که خون را برطرف کند و بر نماز خود بنا بگذارد.

مضمون روایت این است که شخص می تواند خون را برطرف کند و نماز را ادامه دهد و لازم نیست نماز را از ابتدا اعاده کند.

بنابراین در این دو روایت سخن از شخصی است که در اثنای نماز دچار خون ریزی شده است و اگر بتواند بدون ارتكاب منافیات نماز خون را برطرف کند، نماز را ادامه می دهد.

اما اگر برای برطرف کردن خون ناچار باشد کاری انجام دهد که با نماز منافات دارد؛ مثلاً:

مدت طولانی از نماز خارج شود؛

سخن بگوید و تکلم کند؛

از قبله منحرف شود؛

یا یکی دیگر از منافیات نماز را مرتکب شود؛

در این صورت مسئله متفاوت خواهد بود و ممکن است نماز به سبب ارتکاب آن منافيات باطل شود.

اما اگر صرفاً خون را برطرف کند و هیچ یک از منافیات نماز را انجام ندهد، می تواند نماز خود را ادامه دهد.

بررسی دلالت روایت

نسبت به دلالت این دو روایت بر حرمت قطع نماز اشکال شده است.

بیان اشکال این است که امر امام علیه السلام به ادامه نماز و بنا گذاشتن بر آن ارشاد به صحت نماز است نه اینکه امر مولوی و تکلیفی باشد و شخص شرعاً موظف باشد حتماً نماز را ادامه دهد و حق قطع آن را نداشته باشد.

به عبارت دیگر شخص احتمال می دهد که با وقوع خونریزی در اثنای نماز نمازش باطل شده باشد. امام علیه السلام می فرمایند که چنین نیست و می تواند نماز خود را ادامه دهد.

پس امر به بنا گذاشتن بر نماز ارشاد به این است که نماز صحیح است و نیازی به اعاده ندارد. در نتیجه از این امر نمی توان وجوب ادامه نماز و حرمت قطع آن را استفاده کرد.

پاسخ به اشکال

البته ممكن است از این اشکال پاسخ داده شود.

درست است که در مواردی که احتمال حظر وجود دارد امر ظهور در وجوب ندارد و بیشتر بر جواز دلالت می کند؛ یعنی اگر شخص احتمال می دهد، ادامه نماز جایز نباشد امام علیه السلام با امر به ادامه نماز جواز آن را بیان می کنند.

اما در روایت مورد بحث علاوه بر امر به بنا گذاشتن بر نماز تعبیر دیگری نیز آمده است: «ولا يقطعها ..»

این تعبیر، نهی از قطع نماز است.

اکنون باید بررسی کرد که آیا این نهى صرفاً تأكيد همان امر به ادامه نماز است یا اینکه ظهور در یک حکم مستقل دارد؟

اگر نهی صرفاً تأکید همان امر باشد، ممکن است گفته شود که دلالت آن نیز از همان محدوده ارشاد به صحت و جواز تجاوز نمی کند. اما اگر نهی را حکمی مستقل بدانیم، می توان گفت ظاهر آن حرمت قطع نماز است.

به ویژه اینکه اگر مقصود صرفاً بیان صحت نماز بود همان تعبیر « فليمض على صلاته» یا امر به بنا گذاشتن بر نماز کفایت میکرد و نیازی به اضافه کردن «ولا يقطعها» نبود.

بنابراین ممکن است، گفته شود تعبیر دوم ظهور در مطلبی زائد دارد و اصل نیز اقتضا می کند که آن را صرفاً تأکید ندانیم.

البته این مطلب به معنای آن نیست که حتماً روایت بر حرمت قطع نماز دلالت دارد؛ بلکه، می توان گفت احتمال دلالت آن بر حكم تكليفي وجود دارد و نمی توان به طور قطعی این دلالت را انکار کرد.

در نتیجه این روایت نیز از روایاتی است که می توان در مقام استدلال به عدم جواز قطع نماز مورد توجه قرار داد هر چند دلالت آن خالی از بحث نیست.

روایت چهارم: روايات جواز قطع نماز در موارد ضرورت

دلیل چهارمی که برای اثبات عدم جواز قطع نماز به آن استدلال شده، روایاتی است که در آنها قطع نماز در موارد خاص و ضرورت تجویز شده است.

تقریب استدلال این است که وقتی شارع مقدس در مواردی خاص اجازه قطع نماز را داده است، معلوم می شود که در غیر آن موارد قطع نماز جایز نیست.

از جمله این روایات صحيحه حريز است که در باب بیست و یکم از ابواب قواطع الصلاة، حدیث اول آمده است.

متن روایت: «محمد بن علي بن الحسين بإسناده عن حريز عن أبي عبد الله (عليه السلام) قال: إذا كنت في صلاة الفريضة فرأيت غلاما لك قد أبق أو غريما لك عليه مال أو حية تتخوفها على نفسك فاقطع الصلاة فاتبع غلامك أو غريمك واقتل الحية.

محمد بن يعقوب عن محمد بن إسماعيل عن الفضل بن شاذان عن حماد بن عيسى عن حريز عمن أخبره عن أبي عبد الله عليه السلام) مثله.

ورواه الشيخ بإسناده عن محمد ابن إسماعيل مثله».

تقریب استدلال به این روایت چنین است: امام علیه السلام می فرمایند اگر در نماز فریضه بودی و دیدی غلامت فرار کرده است یا شخصی را دیدی که از او طلبکار هستی و ممکن است طلبت از دست برود یا ماری را مشاهده کردی که از آن بر جان خود بیم داری نماز را قطع کن و به دنبال غلام يا طلبكار خود برو یا مار را بکش.

بنابراین در این موارد قطع نماز جایز است.

حال گفته شده است که مفهوم شرط اقتضا می کند که در غیر این موارد قطع نماز جایز نباشد. یعنی اگر شخص در نماز باشد و هیچ یک از این موارد پیش نیاید حق ندارد نماز خود را قطع کند.

البته روشن است که این روایت بر وجوب قطع نماز دلالت ندارد؛ زیرا لازم نیست شخص حتماً غلام فراری خود را دنبال کند یا طلب خود را بگیرد، یا مار را بکشد.

پس امر در روایت، دلالت بر جواز قطع نماز دارد.

تقریب استدلال به مفهوم نیز این است که اگر این موارد وجود نداشته باشد، قطع نماز جایز نخواهد بود.

بنابراین از روایت استفاده می شود که قطع نماز در غیر موارد مذكور جایز نیست.

اشکال سيدنا الاستاد به روایت

سیدنا الاستاد از دو جهت به این روایت اشکال کرده اند:

1. اشکال سندی

2. اشکال دلالی

الف) اشكال سندی احتمال ارسال روایت

سیدنا الاستاد می فرمایند: در سند این روایت احتمال ارسال وجود دارد.

توضیح اینکه: شیخ صدوق رحمه الله در کتاب فقیه این روایت را از حریز به صورت مستقیم از امام صادق عليه السلام نقل کرده است؛ یعنی تعبیر ایشان چنین است

«عن حريز، عن أبي عبد الله عليه السلام».

اما همین روایت را کلینی و شیخ طوسى رحمهما الله به صورت مرسل نقل کرده اند؛ یعنی در نقل آنان، تعبير « عمن أخبره عن أبي عبد الله عليه السلام» یا نقل به این مضمون آمده است. اکنون سؤال این است که آیا با این اختلاف در نقل می توان به روایت صدوق اعتماد کرد و آن را مسند دانست؟

سيدنا الاستاد می فرمایند بعید است که این دو نقل دو روایت مستقل باشند؛ زیرا متن و عبارات روایت یکسان است و بسیار بعید است که حریز یک بار همین روایت را بدون واسطه از امام علیه السلام نقل کرده باشد و بار دیگر همان روایت را با واسطه نقل کرده باشد.

بنابراین ظاهراً یک روایت بیشتر وجود ندارد که در نقل آن اختلاف شده است.

در نتیجه احتمال دارد که روایت در واقع با واسطه نقل شده باشد و حریز آن را از شخص دیگری شنیده باشد و آن شخص روایت را از امام علیه السلام نقل کرده باشد.

وقتی احتمال وجود واسطه مطرح شد، دیگر نمی توان به طور قطعی گفت که حریز این روایت را بدون واسطه از امام علیه السلام نقل کرده است.

از طرف دیگر واسطه احتمالی نیز مشخص نیست تا بتوان و ثاقت او را بررسی کرد.

بنابراین روایت از جهت سند با مشکل مواجه می شود؛ زیرا در صورت احتمال ارسال و ناشناخته بودن واسطه نمی توان به روایت اعتماد کرد.

البته اگر برای ما احراز شود که حریز بدون واسطه از امام علیه السلام نقل کرده است، روایت از این جهت معتبر خواهد بود؛ اما با وجود این اختلاف در نقل و احتمال ارسال چنین احرازی وجود ندارد.

پس از جهت سند روایت صلاحیت استدلال ندارد.

ب) اشکال دلالی عدم تمامیت مفهوم شرط

اشکال دوم سیدنا الاستاد مربوط به دلالت روایت است.

ایشان می فرمایند شرطی که در این روایت آمده است مفهوم ندارد؛ زیرا انتفای شرط در اینجا موجب انتفای موضوع می شود.

توضیح اینکه: در مباحث اصولی گفته می شود گاهی شرط به گونه ای است که با انتفای آن موضوع حکم نیز منتفی می شود. در چنین مواردی دیگر مفهوم شرط شکل نمی گیرد.

برای مثال اگر گفته شود: « إن ركب الأمير فخذ ركابه».

یعنی اگر امیر سوار شد رکاب او را بگیر.

در اینجا اگر امیر سوار نشود، اساساً موضوعی برای گرفتن رکاب وجود ندارد.

بنابراین نمی توان گفت مفهوم این جمله آن است که اگر امیر سوار نشد، رکاب او را نگیر زیرا با سوار نشدن امیر موضوع گرفتن ركاب نیز منتفی شده است.

سيدنا الاستاد می فرمایند در روایت مورد بحث نیز همین مشکل وجود دارد.

در این روایت آمده است: « إذا كنت في صلاة الفريضة ... فاقطع الصلاة».

یعنی اگر در نماز فریضه بودی و یکی از این امور اتفاق افتاد نماز را قطع کن.

اما اگر شخص در نماز نباشد دیگر موضوعی برای قطع نماز وجود ندارد.

پس از جهت شرط، انتفای شرط موجب انتفای موضوع میشود و از این جهت نمی توان مفهوم شرط را اثبات کرد.

افزون بر این از جهت جزا نیز همین مشکل وجود دارد.

جزای روایت عبارت است از: «فاقطع الصلاة».

یعنی نماز را به خاطر فرار غلام، از دست رفتن طلب یا ترس از مار قطع کن.

اما اگر این امور وجود نداشته باشد، اساساً موضوعی برای این جزا وجود ندارد؛ زیرا شخص نمی تواند نماز را به خاطر فرار غلام یا از دست رفتن طلب یا ترس از مار قطع کند، در حالی که هیچ یک از این امور اتفاق نیفتاده باشد.

به بیان دیگر، روایت نمی خواهد بگوید که مطلق قطع نماز تنها در این موارد جایز است؛ بلکه می گوید در صورتی که این امور پیش آمد برای رسیدگی به آنها نماز را قطع کن.

پس نمی توان از این روایت استفاده کرد که در غیر این موارد قطع نماز مطلقاً جایز نیست. بنابراین از جهت شرط و جزا هر دو زمینه برای انتفای موضوع وجود دارد و در نتیجه مفهوم شرط در این روایت تمام نیست.

جمع بندی مباحث مطرح شده

با توجه به آنچه گذشت روایات مورد بحث از این قرار است:

1. صحيحه زراره و ابی بصير عبارت « لا تعودوا الخبيث من أنفسكم نقض الصلاة» مورد استدلال قرار گرفته است. روایت از جهت سند معتبر است و از جهت دلالت می توان مبغوضیت نقض نماز را از آن استفاده کرد؛ هر چند در دلالت آن بر حرمت تکلیفی، بحث وجود دارد.

2. روایت معاوية بن وهب: عبارت ولا يقطعها مورد استدلال قرار گرفته است. اشکال شده که امر به ادامه نماز ارشاد به صحت است، اما می توان درباره ظهور نهی از قطع در حکم تکلیفی بحث کرد.

3. صحيحه حریز در این روایت قطع نماز در مواردی خاص تجویز شده است. برای اثبات عدم جواز قطع نماز در غیر این موارد به مفهوم شرط استدلال شده است؛ اما سيدنا الاستاد هم از جهت سند و احتمال ارسال و هم از جهت دلالت و عدم تمامیت مفهوم شرط به آن اشکال کرده اند.

در نهایت بحث در این است که آیا می توان از مجموع این روايات حرمت تکلیفی قطع نماز فريضه را اثبات کرد یا خیر.

 

هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo