« فهرست دروس
درس خارج فقه استاد مسلم داوری

1405/08/11

بسم الله الرحمن الرحیم



کتاب الصلاة/ حکم قطع نماز/

بررسی ادله حرمت قطع نماز اختياراً

1. بررسی جواز قطع نماز اختياراً

بحث ما در این بود که آیا قطع نماز اختياراً جايز است یا خیر؟

عرض کردیم که مشهور به ویژه در میان متأخرين قائل به عدم جواز قطع نماز اختیاراً هستند و برخی نیز در این مسئله ادعای اجماع کرده اند.

برای اثبات حرمت قطع نماز اختياراً به چند وجه استدلال شده است که سه وجه پیشتر بیان شد. وجه چهارم استدلال به اخبار و روایاتی است که ممکن است از آنها استفاده شود قطع نماز اختياراً و بدون وجود حاجت و ضرورت جایز نیست.

وجه چهارم: استدلال به روايات «تحريم الصلاة بالتكبير و تحليلها بالتسليم»

طایفه ای از روایات روایاتی است که در آنها آمده است: «تَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيم».

ظاهر ابتدایی این روایات آن است که با گفتن تكبيرة الاحرام اموری که پیش از نماز برای انسان جایز بوده و با نماز منافات دارد بر او حرام می شود و با گفتن سلام آن امور مجدداً برای او حلال می گردد.

بنابراین ممکن است، گفته شود که وقتی انسان با تكبيرة الاحرام وارد نماز شد دیگر نمی تواند امور منافی نماز را انجام دهد و از جمله نمی تواند نماز را قطع کند؛ زیرا قطع نماز نیز از اموری است که با استمرار نماز منافات دارد.

برخی از فقها به این طایفه از روایات برای اثبات عدم جواز قطع نماز اختياراً استدلال کرده اند.

مناقشه سيدنا الاستاد

سیدنا الاستاد در استدلال به این روایات مناقشه کرده اند؛ هم از جهت سند و هم از جهت دلالت.

الف) مناقشه سندی

ایشان می فرمایند این روایات از جهت سند ضعیف اند و قابلیت استدلال ندارند.

افزون بر این آنچه در روايات معتبر وارد شده این تعبیر است که «افْتِتَاحُهَا التَّكْبِيرُ وَاخْتِتَامُهَا التَّسْلِيمُ».

روايات متعددی داریم که بر این معنا دلالت می کنند و از نظر سند نیز معتبرند؛ اما لسان این روايات افتتاح و اختتام نماز به تکبیر و تسلیم است نه تحریم و تحلیل.

بنابراین تعبیر «تحريم» و «تحلیل» از اصطلاحات فقهاست که از این روایات برداشت شده و در روایات معتبر چنین تعبیری وارد نشده است تا بتوان به آن استدلال کرد.

ب) مناقشه دلالی

اما از جهت دلالت استدلال به این روایات مبتنی بر آن است که مقصود از «تحريمها» حرمت تکلیفی باشد نه تحريم وضعی.

یعنی اگر مراد این باشد که با گفتن تکبيرة الاحرام انجام امور منافی نماز از نظر تکلیفی حرام می شود لازمه اش آن است که این حکم شامل نمازهای نافله نیز بشود؛ زیرا تعبیر روایت اطلاق دارد و میان نماز واجب و نافله تفصیلی نداده است.

در حالی که قطع نماز نافله جایز است و انسان می تواند نماز نافله را رها کند. بنابراین نمی توان از این تعبیر حرمت تکلیفی قطع نماز را استفاده کرد.

پس باید «تحریمها» را به معنای حکم وضعی حمل کنیم؛ یعنی مقصود این باشد که افتتاح نماز به تکبیر و اختتام آن به تسلیم است و اگر انسان در اثنای نماز یکی از مبطلات و منافیاتی را که موجب بطلان نماز می شود انجام دهد، نماز او صحیح نخواهد بود.

بر این اساس، روایت در مقام بیان صحت و بطلان نماز است، نه بیان حرمت تکلیفی انجام امور منافی نماز.

این حاصل مناقشه سيدنا الاستاد در این روایات از جهت سند و دلالت است.

پاسخ به مناقشه سيدنا الاستاد

ممکن است از هر دو مناقشه سندی و دلالی پاسخ داده شود.

الف) پاسخ از جهت سند

اما از جهت سند باید توجه داشت که روایات متعددی در این باب وارد شده است که بر تعبیر تحريمها التكبير وتحليلها «التسليم» دلالت دارند.

از جمله این روایات عبارت اند از:

روایت اول: روایت عبدالله بن ميمون قدّاح

محمد بن يعقوب کلینی در باب اول وضو، حدیث چهارم (وسائل الشيعه)، این روایت را نقل می کند: «عَنْ عَلِيَّ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْأَشْعَرِي عَنِ الْقَدَّاحِ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ افْتِتَاحُ الصَّلَاةِ الْوُضُوء، وَتَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ، وَتَحْلِيلُهَا التَسْلِيمُ».

این روایت از جمله روایاتی است که دلالت آن بر تعبیر مورد بحث روشن است؛ زیرا در آن افتتاح نماز به وضو و تحریم آن به تکبیر و تحلیل آن به تسلیم نسبت داده شده است.

روایت دوم: روایت منقول در من لا يحضره الفقيه

شيخ صدوق در کتاب من لا يحضره الفقيه به امير المؤمنين عليه السلام نسبت می دهد:

«قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلَامُ افْتِتَاحُ الصَّلَاةِ الْوُضُوء، وَتَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ، وَتَحْلِيلَهَا التَّسْلِيمُ». این روایت نیز همان تعبیر را در بردارد و شیخ صدوق آن را به امیر المؤمنين عليه السلام نسبت داده است.

روایت سوم: روایت فضل بن شاذان از امام رضا علیه السلام

شيخ صدوق این روایت را در کتابهای علل الشرائع و عيون أخبار الرضا عليه السلام نقل کرده است:

« وفي العلل وعيون الأخبار بإسناد يأتي عن الفضل بن شاذان عن الرضا (عليه السلام) قال: إنما جعل التسليم تحليل الصلاة ولم يجعل بدلها تكبيرا أو تسبيحا أو ضربا آخر لأنه لما كان الدخول في الصلاة تحريم الكلام للمخلوقين والتوجه إلى الخالق كان تحليلها كلام المخلوقين والانتقال عنها وابتداء المخلوقين في الكلام أولا بالتسليم».

مفاد روایت این است که چرا تسلیم به عنوان تحلیل نماز قرار داده شده و به جای آن تکبیر یا تسبیح قرار نگرفته است؟

حضرت می فرمایند به این جهت که با ورود به نماز سخن گفتن با مخلوقات بر انسان حرام می شود و انسان به سوی خالق متوجه می گردد؛ بنابراین تحلیل نماز نیز با کلام مخلوق یعنی سلام قرار داده شده است.

پس در این روایت نیز تعبير تحریم و تحلیل به کار رفته است. این روایت در وسائل الشيعة، باب اول از ابواب التسليم، حدیث دهم نقل شده است.

روایت چهارم: روایت مرسل شيخ صدوق

روایت دیگری که میتوان به آن استدلال کرد روایتی است که شیخ صدوق به صورت مرسل نقل کرده است.

ایشان پس از نقل روایت قداح می فرماید: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ افْتِتَاحُ الصَّلَاةِ الْوُضُوء، وَتَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ، وَتَحْلِيلُهَا التَسْلِيمُ».

همین مضمون در کتاب الهداية نيز نقل شده است.

البته این نقل از جهت سند مرسل است؛ ولی در شمار مؤيدات این مضمون قرار می گیرد.

روایت پنجم: روایت مقاتل بن حیان

شیخ طبرسی در مجمع البیان از مقاتل بن حیان از اصبغ بن نباته از امیرالمؤمنین علیه السلام روایتی نقل میکند. (وسائل باب ۹ تكبيرة الاحرام، حديث ١٣ و ١٤)

در این روایت حضرت درباره معنای «نحر» توضیح می دهند و می فرمایند: «عَنْ أَبِيهِ عَنْ هِلَالٍ بْنِ مُحَمَّدِ الْحَفَّارِ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَلِيَّ الدَّعْبِلِي عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي مُقَاتِلِ الْكَبِيسِي عَنْ أَبِي مُقَاتِلِ السَّمَرْ قَنْدِي عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَنَانٍ عَنِ الْأَصْبَعْ بْنِ بَاتَةَ عَنْ عَلِي بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلامُ قَالَ : لَمَّا نَزَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ فَصَلِّ لِرَبَّكَ وَ إِنْحَرُ ، قَالَ يَا جَبْرَئِيلُ مَا هَذِهِ النَّحِيرَةُ الْتِي أَمَرَ بِهَا رَبِّي قَالَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّهَا لَيْسَتْ نَحِيرَةً وَلَكِنْهَا رَفْعُ الْأَيْدِي فِي الصَّلاة.

الْفَضْلُ بْنُ الْحَسَنِ الطَّبْرِسِيُّ فِي مَجْمَعِ الْبَيَانِ عَنْ مُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ مِثْلَهُ إِلَّا أَنَّهُ قَالَ: لَيْسَتْ بِنَحِيرَةِ وَلَكِنَّهُ يَأْمُرُكَ إِذَا تَحَرَّمْتَ الصَّلَاةِ أَنْ تَرْفَعَ يَدَيْكَ إِذَا كَبَّرْتَ وَ إِذَا رَكَعْتَ وَ إِذَا رَفَعْتَ رَأْسَكَ مِنَ الرُّكُوعَ وَ إِذَا سَجَدَتَ فَإِنَّهُ صَلَاتُنَا وَ صَلَاةُ الْمَلائِكَةِ فِي السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ إِنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ زِينَةً وَ إِنَّ زِينَةَ الصَّلَاةِ رَفْعُ الْأَيْدِي عِنْدَ كُلِّ تَكْبِيرَةِ».

مقصود روایت این است که نحر به معنای آن نیست که انسان به گردن خود ضربه بزند؛ بلکه مراد این است که وقتی برای نماز احرام می بندی هنگام تکبیر دستهایت را بلند کنی و نیز هنگام بلند کردن سر از رکوع دستها را بالا ببری.

در این روايت تعبير « إذَا تَحَرِّمْتَ لِلصَّلَاةِ» آمده است؛ یعنی هنگامی که برای نماز احرام می بندی.

بنابراین، این روایت نیز بر استعمال تعبیر تحرم و احرام در ارتباط با ورود به نماز دلالت می کند؛ هر چند دلالت آن بر مدعای مورد بحث به روشنی روایات پیشین نیست.

روایت ششم: روایت منقول در مناقب ابن شهر آشوب

روایت دیگری را ابن شهر آشوب در کتاب مناقب از ابی حازم نقل می کند. (مستدرك ج ٤ ص ١١٢)

«مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيَّ بْنِ شَهْرَاشُوبَ فِي الْمَنَاقِبِ ، عَنْ أَبِي حَازِمِ قَالَ : قَالَ رَجُلٌ لِزَيْنِ الْعَابِدِينَ عَلَيْهِ السَّلامُ تَعْرِفُ الصَّلَاةَ فَحَمَلْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ عَلَيْهِ السَّلامُ مَهْلَا يَا أَبَا حَازِمِ فَإِنَّ الْعُلَمَاءَ هُمُ الْحَلَمَاءُ ال حَمَاءُ ثُمَّ وَاجَهَ اَلسَّائِلَ فَقَالَ نَعَمْ أَعْرِفُهَا فَسَأَلَهُ عَنْ أَفْعَالِهَا وَ تُرُوكِهَا وَ فَرَائِضِهَا وَ نَوَافِلِهَا حَتَّى بَلَغَ قَوْلَهُ مَا افْتِتَاحُهَا قَالَ التَّكْبِيرٌ قَالَ مَا بُرْهَانَهَا قَالَ الْقِرَاءَةُ قَالَ مَا حُشُوعُهَا قَالَ النَّظَرُ إِلَى مَوْضِعِ السُّجُودِ قَالَ مَا تَحْرِيمُهَا قَالَ التَّكْبِيرٌ قَالَ مَا تَحْلِيلُهَا قَالَ التَّسْلِيمُ قَالَ مَا جَوْهَرُهَا قَالَ التَّسْبِيحُ قَالَ مَا شِعَارُهَا قَالَ التَّعْقِيبُ قَالَ مَا تَمَامُهَا قَالَ الصَّلَاةُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ قَالَ مَا سَبَبُ قَبُولِهَا قَالَ وَلَا يَتُنَا وَ الْبَرَاءَةُ مِنْ أَعْدَائِنَا فَقَالَ مَا تَرَكْتَ لِأَحَدٍ حَجَّةً ثُمَّ نَهَضَ يَقُولُ اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلْ رِسَالَتَهُ وَ تَوَارَى.»

در این روایت آمده است که شخصی از امام سجاد عليه السلام پرسید: «أتَعْرِفُ الصَّلَاةَ؟»

آیا نماز را می شناسی؟

حضرت فرمودند: «مَهْلَا يَا أَبَا حَازِمِ، فَإِنَّ الْعَلَمَاءَ هُمُ الْحُلَمَاءُ الرَّحَمَاءُ».

یعنی ای ابا حازم آرام باش؛ عالمان افراد بردبار و مهربان هستند.

سپس آن شخص از حضرت درباره اجزای نماز افعال ترکها فرائض و نوافل آن سؤال کرد تا اینکه به این سؤال رسید:

« مَا افْتِتَاحُهَا ؟»

افتتاح نماز چیست؟

حضرت فرمودند: «التكبير».

سؤال کرد:«مَا بُرْهَا نهَا ؟»

برهان نماز چیست؟

فرمودند: «الْقِرَاءَةُ».

سپس پرسید: «مَا خُشُوعُهَا؟»

خشوع نماز چیست؟

حضرت فرمودند: «النَّظَرُ إِلَى مَوْضِعِ السَّجُودِ».

نگاه کردن به محل سجده.

سپس پرسید: «مَا شِعَارُهَا؟»

شعار نماز چیست؟

حضرت فرمودند: «التعقيب».

و در ادامه درباره اتمام نماز تحریم آن و تحلیل آن سؤال کرد.

حضرت در پاسخ به سؤال از تحریم نماز فرمودند: «التَّكْبِيرُ».

سؤال از تحلیل نماز فرمودند: «التَّسْلِيمُ».

در ادامه نیز درباره جوهر نماز شعار نماز و سبب قبول آن سؤال کرد. حضرت تسبیح را جوهر نماز تعقیب را شعار آن و ولایت و برائت از دشمنان اهل بيت عليهم السلام را سبب قبول نماز معرفی کردند.

در پایان نیز مضامین دیگری در فضیلت و جایگاه ولایت بیان شده است.

این روایت نیز از جمله روایاتی است که تعبیر تحریم نماز به تکبیر و تحلیل آن به تسلیم را در بردارد؛ هر چند از جهت سند باید مورد بررسی قرار گیرد.

روایت هفتم: روایت منقول از جابر بن عبدالله انصاری

علامه مجلسی رحمه الله از شیخ محمد علی جمعی از خط شهید از جابر بن عبدالله انصاری از امير المؤمنين عليه السلام روایتی نقل می کند که در آن حضرت می فرمایند:

«الْبِحَارُ ، وَجَدْتُ بِخَطَ الشَّيْخِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِي الْجُبَعِيِّ نَقْلاً مِنْ خَطَ الشَّهِيدِ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُمَا قَالَ رَوَى جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِي قَالَ : كُنتُ مَعَ مَوْلَانَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ السَّلامُ فَرَأَى رَجُلا قَائِما يُصَلِّي فَقَالَ لَهُ يَا هَذَا أَتَعْرِفُ تَأْوِيلَ الصَّلَاةِ فَقَالَ يَا مَوْلَا وَهَلْ لِلصَّلَاةِ تَأْوِيلٌ غَيْرُ الْعِبَادَةِ فَقَالَ إِي وَ الَّذِي بَعَثَ مُحَمَّداً صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ بِالنَّبُوَّةِ مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِيَّهُ بِأَمْرِ مِنَ الْأَمُورِ إِلَّا وَ لَهُ تَشَابُهُ وَ تَأْوِيلُ وَ تَنْزِيلٌ وَ كُلِّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى التَّعَبْدِ فَقَالَ لَهُ عَلَّمْنِي مَا هُوَ يَا مَوْلَا فَقَالَ تَأْوِيلُ تَكْبِيرَتِكَ الْأُولَى إِلَى إِحْرَامِكَ أَنْ تُخْطِرَ فِي نَفْسِكَ إِذَا قُلْتَ اللَّهُ أَكْبَرُ مِنْ أَنْ يُوصَفَ بِقِيَامٍ أَوْ قُعُودِ الحديث».

يعنى تأويل تكبير تو این است که برای خود احرام قرار داده ای.

در ادامه نیز مضمون روایت این است که وقتی میگویی «الله أكبر»، خداوند بزرگتر از آن است که به قیام و قعود و سایر حالات و افعال توصیف شود.

این روایت نیز در مستدرک الوسائل (ج ٤ ص ۱۰۷) نقل شده است.

بنابراین در مجموع، هفت روایت در این زمینه نقل شد که برخی از آنها تعبیر تحریم و تحلیل را به صراحت در بردارند و برخی نیز از استعمال تعبیر احرام و تحرم در ورود به نماز حکایت می کنند.

بررسی اعتبار سندی روایات

اکنون باید ببینیم از میان این روایات کدام یک از جهت سند معتبر هستند.

دو روایت را می توان به عنوان روايات معتبر مطرح کرد:

اول: روایت عبدالله بن ميمون قداح

در سند روایت نخست سهل بن زیاد واقع شده است و درباره او بحث وجود دارد.

اما درباره عبد الله بن میمون قداح پیشتر نیز بحث کرده ایم، ایشان توثیق شده و دارای کتاب است و شیخ نیز طریق خود را به کتاب او ذکر کرده است.

در سند روایت جعفر بن محمد اشعری نیز واقع شده که عبدالله بن محمد اشعری در برخی نقلها و نسخه ها مطرح است. درباره عبدالله بن محمد اشعری نیز اشکالی از جهت و ثاقت وجود ندارد؛ زیرا:

1. در تفسير على بن ابراهیم از او روایت نقل شده است.

2. از مشايخ ابن قولویه است و در كامل الزيارات از او روایت شده است.

3. در نوادر الحكمة از او روایت نقل شده است.

4. مشايخ ثلاث نیز از او روایت کرده اند.

بنابراین درباره عبدالله بن محمد اشعری از جهت وثاقت مشکلی وجود ندارد و سایر افراد سند نیز معتبر و ثقه هستند. عمده بحث در این سند سهل بن زیاد است.

ما پیشتر درباره سهل بن زياد بحث کرده ایم و مبنای ما این بود که ایشان ضعیف است؛ و مشهور نیز درباره او حكم به ضعف کرده اند.

اما در اینجا راهی برای تصحيح سند وجود دارد.

توضیح اینکه کافی در این مورد، ظاهراً روایت را از کتاب ابن قداح نقل کرده است. کتاب ابن قداح دارای طرق متعددی است و منحصر به یک طریق نیست.

از طرف دیگر شیخ طوسی نیز در فهرست چند طریق به کتاب ابن قداح دارد که این طرق معتبر و صحیح هستند و در آنها سهل بن زياد وجود ندارد.

با توجه به اینکه شیخ طوسى طريق معتبر به کتاب ابن قداح دارد و کتاب کافی نیز از همان کتاب نقل کرده است، می توان گفت نقل کلینی منحصر به این طریق مشتمل بر سهل بن زياد نبوده است.

به بیان دیگر با توجه به طرق متعدد شیخ به کتاب ابن قداح و اعتبار آن طرق، می توان از طريق معتبر شیخ برای اثبات اعتبار روایت استفاده کرد. بنابراین روایت عبدالله بن ميمون قداح را می توان از این جهت معتبر دانست.

این همان راهی است که سابقاً نیز در موردی دیگر به آن اشاره کردیم؛ یعنی در جایی که طریق موجود در کافی مشتمل بر راوی ضعیف است ولی طریق معتبر دیگری به کتابی که روایت از آن نقل شده، وجود دارد میتوان از آن طریق برای تصحیح انتساب روایت به کتاب استفاده کرد.

دوم: روایت فضل بن شاذان از امام رضا علیه السلام

روایت دوم که می توان آن را معتبر دانست روایت فضل بن شاذان است که شیخ صدوق آن را در علل الشرائع و عيون أخبار الرضا علیه السلام نقل کرده است.

ما پیشتر درباره طرق شیخ صدوق به فضل بن شاذان بحث کرده ایم و گفتیم که شیخ صدوق چند طریق به ایشان دارد که این طرق صحيح و معتبر هستند. بنابراین روایت فضل بن شاذان نیز از جهت سند معتبر است.

افزون بر این دو روایت روایت دیگری نیز وجود دارد که شیخ صدوق در من لا يحضره الفقيه با تعبیر قال أمير المؤمنين عليه السلام نقل کرده است.

شیخ صدوق در مقدمه کتاب خود تصریح می کند که روایاتی را که در این کتاب نقل کرده میان خود و خدا حجت میداند و آنها را از منابع و كتب مشهور مورد اعتماد نقل می کند. بنابراین بر اساس پذیرش شهادت شیخ صدوق در مقدمه کتاب، می توان این روایت را نیز معتبر دانست.

البته اعتبار این روایت مبتنی بر پذیرش مبنای صدوق در مقدمه کتاب است.

اما سایر روایاتی که نقل کردیم از جهت سند نیازمند بررسی هستند و برخی از آنها مرسل اند؛ از این رو دست کم می توانند مؤيد روايات معتبر باشند.

نتیجه اینکه، برخلاف آنچه در مناقشه سندی مطرح شد نمی توان به طور مطلق گفت تمام روايات مشتمل بر تعبير تحريمها «التكبير و تحليلها التسليم» ضعیف اند؛ بلکه دست کم دو روایت معتبر در این زمینه وجود دارد و با پذیرش مبنای شیخ صدوق روایت دیگری نیز قابل اعتبار است.

پاسخ به مناقشه اختصاص تعبير تحريم و تحلیل به اصطلاح فقها

اما درباره مناقشه دیگری که سیدنا الاستاد مطرح کردند، مبنی بر اینکه تعبیر « تحریم» و «تحلیل» اصطلاح فقهاست و در روایات معتبر چنین تعبیری وارد نشده است، باید گفت: این ادعا تمام نیست؛ زیرا همان طور که ملاحظه کردید در روایات متعددی تعبير « تحريمها التكبير و تحليلها التسليم» وارد شده است.

البته روايات دیگری نیز داریم که تعبیر « افتتاحها التكبير و اختتامها التسليم» را به کار برده اند و این روایات نیز متعدد و معتبر هستند. اما وجود آن روایات به این معنا نیست، که تعبیر تحریم و تحلیل صرفاً اصطلاح فقها باشد و در روایات هیچ سابقه ای نداشته باشد. بنابراین از جهت نخست، یعنی مناقشه سندی و نیز ادعای اختصاص این تعبیر به اصطلاح فقها می توان به این صورت پاسخ داد.

پاسخ به مناقشه دلالی سیدنا الاستاد

اما درباره مناقشه دوم که مربوط به دلالت روایت است باید بیشتر تأمل کنیم. سيدنا الاستاد فرمودند استدلال به این روایات مبتنی بر آن است که تحریمها» به معنای حرمت تکلیفی باشد؛ در حالی که اگر چنین معنایی اراده شود لازمه اش شمول نمازهای نافله است و قطع نماز نافله نیز به ضرورت جایز است.

بنابراین ایشان می فرمایند نمی توان روایت را بر حرمت تکلیفی حمل کرد و باید آن را بر حکم وضعی، یعنی صحت و بطلان نماز حمل کنیم.

اما در پاسخ به این مناقشه چند نکته قابل طرح است:

نکته اول: ظهور تعبیر تحریم و تحلیل در حکم تکلیفی

به نظر می رسد ظاهر تعبير « تحريمها التكبير و تحليلها التسليم» در حرمت تکلیفی ظهور دارد. درست است که تعبیر تحریم و تحلیل ممکن است در معانی دیگری نیز استعمال شود، اما در اینجا به ویژه با توجه به تقابل تحریم و تحلیل می توان گفت ظهور آن در حکم تکلیفی است. زیرا تحریم به معنای حرام کردن و تحلیل به معنای حلال کردن است و این دو تعبیر در مقابل یکدیگر قرار گرفته اند.

خصوصاً با توجه به اینکه در روایت فضل بن شاذان نیز علت قرار گرفتن تسلیم به عنوان تحلیل نماز حرمت کلام مخلوق در هنگام ورود به نماز بیان شده است: «إنما جعل التسليم تحليل الصلاة ولم يجعل بدلها تكبيرا أو تسبيحا أو ضربا آخر لأنه لما كان الدخول في الصلاة تحريم الكلام للمخلوقين والتوجه إلى الخالق كان تحليلها كلام المخلوقين والانتقال عنها وابتداء المخلوقين في الكلام أولا بالتسليم».

بنابراین می توان گفت ظاهر این تعبیر، تحریم تکلیفی است و حمل آن بر معنای دیگری نیازمند قرینه است.

نکته دوم: مناقشه در ادعای ضرورت جواز قطع نماز نافله

اما اینکه گفته شود، قطع نماز نافله به ضرورت جایز است و بنابراین نمی توان روایت را بر حرمت تکلیفی حمل کرد این ادعا نیز قابل مناقشه است. از کجا معلوم است که جواز قطع نافله به حد ضرورت و اجماع رسیده باشد؟

اتفاقاً در این مسئله میان فقها اختلاف وجود دارد.

برخی از فقها به صورت مطلق فتوا داده اند که قطع نماز جایز نیست و میان نماز فریضه و نافله تفصیل نداده اند. در برخی از کتابهای فقهی از جمله شرایع و کتابهای دیگر این مسئله به صورت مطلق مطرح شده است.

بنابراین ظاهر اطلاق کلمات برخی از فقها این است که عدم جواز قطع نماز نماز نافله را نیز شامل می شود.

افزون بر این جماعتی از فقها نیز در مورد قطع نماز نافله احتیاط کرده اند؛ از جمله سید اصفهانی رحمه الله و آملی و برخی دیگر.

پس نمی توان به سادگی ادعای ضرورت کرد و گفت قطع نماز نافله قطعاً جايز است؛ زیرا هم فتوای به عدم جواز وجود دارد و هم احتیاط در این مسئله از سوی برخی فقها مطرح شده است.

بنابراین این ادعا که چون قطع نافله به ضرورت جایز است پس باید «تحریمها» را بر حکم وضعی حمل کنیم، تمام نیست.

نتیجه بحث

بنابراین در پاسخ به مناقشه سیدنا الاستاد، می توان گفت:

اولاً، از جهت سند روایات متعددی در این زمینه وجود دارد و دست کم دو روایت را می توان معتبر دانست، روایت عبدالله بن میمون قداح و روایت فضل بن شاذان همچنین با پذیرش مبنای شیخ صدوق در مقدمه «من لا يحضره الفقيه» روایت منقول از امیرالمؤمنین علیه السلام نیز قابل اعتبار خواهد بود.

ثانياً، تعبیر تحريمها التكبير و تحليلها التسليم اختصاص به اصطلاح فقها ندارد؛ بلکه در خود روايات نیز وارد شده است.

ثالثاً، از جهت دلالت نیز میتوان گفت ظاهر تعبیر تحریم و تحلیل حرمت و حليت تکلیفی است و حمل آن بر حکم وضعی نیازمند قرینه خواهد بود.

رابعاً، ادعای ضرورت جواز قطع نماز نافله نیز تمام نیست؛ زیرا برخی از فقها حتی در نوافل نیز قائل به عدم جواز قطع شده اند و برخی دیگر احتیاط کرده اند.

پس دست کم، می توان در پاسخ به مناقشه سیدنا الاستاد گفت که ظهور این روایات در تحریم تکلیفی قابل دفاع است و اشکالی که ایشان از ناحيه شمول نسبت به نوافل مطرح کرده اند، به تنهایی مانع از این ظهور نخواهد بود.

البته باید در ادامه بررسی کنیم که آیا از این روایات، خصوصاً با توجه به سایر روایات باب، می توان عدم جواز قطع نماز اختیاراً را به طور کامل استفاده کرد یا خیر.

 

هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo