1405/08/10
بسم الله الرحمن الرحیم
/حکم قطع نماز /كتاب الصلاة
موضوع: كتاب الصلاة/حکم قطع نماز /
تكميل مباحث مکروهات نماز و آغاز بحث حکم قطع نماز
تکمیل موارد مكروهات نماز و اموری که موجب عدم قبول نماز می شوند:
در اینجا دو دسته از امور مطرح است: اموری که در نماز جایزند و اموری که موجب عدم قبول نماز می شوند.
یکی از مواردی که می توان به موارد پیشین جواز اضافه کرد، مسئله سوار شدن کودک بر پشت پدر در حال نماز است؛ به این صورت که کودک هنگام سجده بر پشت پدر سوار شود. در این فرض نمازگزار لازم نیست برای پایین آوردن کودک عجله کند بلکه می تواند صبر کند تا کودک خودش به راحتی پایین بیاید.
این مطلب را سید رضی در کتاب المجازات النبوية نقل کرده است. عامه نیز این واقعه را درباره پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله نقل کرده اند که امام حسن و امام حسین علیهما السلام در هنگام نماز بر پشت آن حضرت سوار می شدند و ایشان برای پایین آوردن آنان عجله نمی کردند. البته اگر این حکم را مختص پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله ندانیم میتوان گفت هر نمازگزاری که کودک بر پشت او سوار شود میتواند برای پایین آمدن کودک صبر کند و لازم نیست نماز خود را برای این کار قطع کند یا در نماز عجله نماید.
این مسئله غیر از مسئله بغل گرفتن کودک در نماز است که قبلاً درباره آن بحث کردیم. همچنین مسئله شیر دادن به کودک در حال نماز بحث جداگانه ای است که پیشتر مطرح شد. بنابراین این مورد را نیز می توان به موارد پیشین اضافه کرد و تعداد موارد را از چهل ودو مورد به چهل وسه مورد رساند.
مواردی که موجب عدم قبول نماز می شوند:
در خصوص اموری که موجب عدم قبول نماز می شوند نیز می توان چند مورد دیگر را به موارد پیشین اضافه کرد:
مورد اول: نماز خواندن زن بدون خمار
یکی از این موارد نماز خواندن زن بدون خمار است. در روایت آمده است:
« لا صلاة لامرأة تصلي بغير خمار».
بنابراین نماز زنی که بدون پوشش سر نماز می خواند از مواردی است که درباره آن تعبیر «لا صلاة» وارد شده است.
مورد دوم: نماز امامی که مورد کراهت و ناخشنودی مأمومین است
مورد دیگر امام جماعتی است که مأمومین از او کراهت دارند و نسبت به امامت او ناخشنودند. این مورد نیز در روایات با تعبير «لا تقبل صلاته» مطرح شده است.
مورد سوم: نماز کسی که مدافع اخبثين است
مورد دیگر نماز کسی است که در حال مدافعه بول یا غائط نماز می خواند. این مسئله غیر از بحث مدافعه ای است که قبلاً در ضمن مكروهات نماز مطرح کردیم؛ زیرا در اینجا مسئله عدم قبول نماز نیز مطرح است.
مورد چهارم: نماز شخص سكران
مورد دیگر نماز شخص سكران است. مقصود از سکران در اینجا کسی نیست که بر اثر نوشیدن شراب مست شده باشد؛ آن مسئله حکم جداگانه ای دارد. بلکه مقصود نوعی حالت سستی و غلبه خواب است که در روایات مورد اشاره قرار گرفته است.
این موارد در روايات مربوط به این بحث از جمله صحيحه اربعمائة و وصيت پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله به امیرالمؤمنین علیه السلام، مطرح شده اند.
بنابراین این چند مورد نیز قابل اضافه شدن به مواردی است که قبلاً درباره عدم قبول نماز ذکر کردیم.
حكم قطع نماز فریضه
مسئله بعدی حکم قطع نماز است.
صاحب عروة: «لا يجوز قطع صلاة الفريضة اختيارا والأحوط عدم قطع النافلة أيضا، وإن كان الأقوى جوازه، ويجوز قطع الفريضة لحفظ مال، ولدفع ضرر مالي أو بدني كالقطع لأخذ العبد من الإباق، أو الغريم من الفرار، أو الدابة من الشراد ونحو ذلك، وقد يجب كما إذا توقف حفظ نفسه أو حفظ نفس محترمة أو حفظ مال يجب حفظه شرعا عليه، وقد يستحب كما إذا توقف حفظ مال مستحب الحفظ عليه وكقطعها عند نسيان الأذان والإقامة إذا تذكر قبل الركوع، وقد يجوز كدفع الضرر المالي الذي لا يضره تلفه، ولا يبعد كراهته لدفع ضرر مالي يسير وعلى هذا فينقسم إلى الأقسام الخمسة».
قطع نماز فریضه از روی اختیار جایز نیست؛ البته در برخی موارد قطع نماز واجب يا مستحب يا مباح خواهد بود.
الف) موارد وجوب قطع نماز
گاهی قطع نماز واجب است؛ مانند جایی که حفظ مال يا دفع ضرر مالی متوقف بر قطع نماز باشد. همچنین اگر حفظ نفس خود انسان یا نفس محترم دیگری متوقف بر قطع نماز باشد، قطع نماز واجب می شود.
برای مثال اگر مالی به عنوان امانت نزد انسان باشد و در حال نماز متوجه شود که دزدی قصد بردن آن را دارد چنانچه حفظ آن مال واجب باشد و متوقف بر قطع نماز شود، باید نماز را قطع کند و مانع از بردن مال شود.
همچنین اگر حفظ جان انسان یا شخص محترمی متوقف بر قطع نماز باشد، باید نماز را قطع کند.
پس در مواردی که حفظ نفس یا مال شرعاً واجب است و انجام آن متوقف بر قطع نماز می باشد قطع نماز نیز واجب خواهد بود.
ب) موارد استحباب قطع نماز
گاهی قطع نماز مستحب است؛ مانند مواردی که حفظ مال مستحب باشد، نه واجب.
مورد دیگر فراموش کردن اذان و اقامه است. اگر نمازگزار اذان و اقامه را فراموش کرده باشد و پیش از رسیدن به رکوع متوجه شود ظاهر این است که نماز را قطع کند اذان و اقامه را به جا آورد و سپس نماز را از ابتدا شروع نماید.
البته این حکم مربوط به زمانی است که هنوز به رکوع نرسیده باشد.
ج) موارد اباحه قطع نماز
اگر ضرر مالی در حدی نباشد که حفظ مال واجب يا مستحب باشد بلکه صرفاً از بین رفتن مقداری از مال مطرح باشد قطع نماز جایز خواهد بود. برای مثال اگر کسی بخواهد مالی را از انسان ببرد که از دست رفتن آن ضرر قابل اعتنایی محسوب نمی شود نمازگزار می تواند نماز را قطع کند و مانع از بردن آن شود؛ اما چنین کاری ضرورت ندارد.
د) موارد کراهت قطع نماز
گاهی قطع نماز مکروه است؛ مانند جایی که مال مورد تهدید مال کم اهمیتی باشد و قطع نماز برای حفظ آن صورت بگیرد.
برای مثال اگر کسی بخواهد کفشهای کهنه نمازگزار را ببرد یا مالی بسیار ناچیز از او سرقت کند قطع نماز برای جلوگیری از آن ممکن است مکروه باشد؛ زیرا ارزش آن مال به اندازه ای نیست که قطع نماز برای حفظ آن مطلوب باشد.
البته تشخیص این مسئله تابع اهمیت مال و میزان ضرر است.
هـ) موارد حرمت قطع نماز
قسم پنجم مواردی است که قطع نماز حرام است.
بنابراین حکم قطع نماز به پنج قسم تقسیم می شود:
۱. واجب ۲. مستحب ۳ مباح؛ ۴ مکروه ۵. حرام.
بحث اصلى ما در اینجا قسم پنجم است؛ یعنی آیا قطع نماز در غیر مواردی که قطع آن واجب مستحب، مباح يا مکروه است حرام خواهد بود؟
به عبارت دیگر اگر کسی مقداری از نماز را خوانده باشد و بدون هیچ گونه ضرورت و عذر عرفی یا شرعی بخواهد نماز خود را رها کند و از ابتدا نماز دیگری بخواند، آیا چنین کاری جایز است یا خیر؟
این مسئله از مسائل مورد بحث و گفت وگوی فقهاست.
اقوال فقها درباره حرمت قطع نماز
صاحب عروة در این مسئله می فرماید:« لا يجوز قطع الصلاة الفريضة اختياراً».
بنابراین قطع نماز فریضه از روی اختیار جایز نیست. مقصود این است که اگر نمازگزار بدون جهت و بدون وجود ضرورت بخواهد نماز خود را قطع کند چنین کاری جایز نخواهد بود.
البته قطع نماز علاوه بر اینکه موجب بطلان نماز می شود و از حیث وضعى صحیح نیست، از جهت تکلیفی نیز حرام است؛ یعنی نمازگزار با این کار مرتکب معصیت شده است.
بنابراین دو جهت باید از یکدیگر تفکیک شوند:
1. حرمت تکلیفی قطع نماز از روی اختیار و بدون عذر حرام است.
2. حرمت وضعی نماز با قطع شدن باطل میشود و باید اعاده گردد.
صاحب جواهر در ادامه می فرماید که مشهور میان فقها، بلکه ظاهراً بدون خلاف عدم جواز قطع نماز فریضه از روی اختیار است.
در کتاب مدارک و غیر آن نیز این مسئله مطرح شده است. افزون بر این از کلمات جماعتی از فقها، ادعای اجماع بر عدم جواز قطع نماز استفاده می شود.
برای نمونه از مجمع الفائدة و البرهان، كشف اللثام و شرح مفاتيح نیز چنین مطالبی نقل شده است. حتی در شرح مفاتیح این حکم از بدیهیات دین شمرده شده است.
بنابراین می توان گفت نظر مشهور فقها ، بلکه نظر اكثر محشّين عروه، عدم جواز قطع نماز فريضه از روی اختیار است.
با این حال، بعضی از محشّین عروه در این مسئله احتیاط کرده اند و ترک قطع نماز را به صورت احتیاطی مطرح نموده اند؛ از جمله سید محمود شاهرودی و سید حسن قمی.
ظاهر کلام این دسته لزوم احتیاط در ترک قطع نماز است نه اینکه صریحاً به حرمت فتوا داده باشند.
اما از کلام سيدنا الاستاد استفاده می شود که ایشان در مسئله دلیل روشنی بر حرمت قطع نماز نمی بیند. در کتاب تنقیح نیز تصریح می کند که دلیلی بر حرمت قطع نماز در اختیار نداریم. بنابراین احتياط مستحب در ترک قطع نماز مناسب است ولی دلیل محکمی بر حرمت آن وجود ندارد.
البته در رساله عملیه ایشان ظاهر عبارت احتیاط وجوبی در ترک قطع نماز است.
همچنین از صاحب حدائق نقل شده است که بعضی از معاصران ایشان قائل به جواز قطع نماز از روی اختیار بوده اند؛ به گونه ای که حتی احتیاط نیز نکرده اند و قطع نماز را جایز می دانسته اند.
پس در مجموع هر چند مشهور فقها قائل به حرمت قطع نماز هستند، قول به عدم حرمت و جواز آن نیز در میان فقها مطرح شده است.
ادله قائلین به حرمت قطع نماز
کسانی که قائل به حرمت قطع نماز هستند به چند دلیل استناد کرده اند.
دليل اول: اجماع
اولین دلیل اجماع است.
همان طور که گذشت از کلمات جماعتی از فقها ادعای اجماع بر عدم جواز قطع نماز استفاده می شود. حتی بعضی از فقها از اجماع مستفيض سخن گفته اند؛ زیرا افراد متعددی این ادعا را مطرح کرده اند.
اما استدلال به این اجماع با چند اشکال مواجه است:
اشکال اول: منقول بودن اجماع
این اجماع اجماع محصل نیست بلکه اجماع منقول است؛ یعنی گروهی از فقها ادعای اجماع کرده اند. اجماع منقول بر مبنای مورد قبول ما حجیت ندارد.
اشکال دوم: عدم احراز تعبدی بودن اجماع
حتی اگر این نقلها متعدد باشد باز هم نمیتوان احراز کرد که اجماع اجماع تعبدی است. زیرا بعضی از فقها برای اثبات حرمت قطع نماز به وجوه و ادله ای استناد کرده اند که در ادامه مطرح خواهد شد.
بنابراین، احتمال دارد که مستند آنان همین ادله باشد، نه یک دلیل مستقل و تعبدی که از رأی معصوم عليه السلام کشف کند.
پس احتمال مدرکی بودن اجماع وجود دارد و همین احتمال برای عدم احراز حجیت آن کافی است.
اشكال سوم: عدم تحقق اصل اجماع
افزون بر دو اشکال پیشین اساساً تحقق اجماع نیز محل تأمل است؛ زیرا همان طور که گذشت برخی از فقها قائل به جواز قطع نماز شده اند. بنابراین با وجود چنین اختلافی نمیتوان به سادگی تحقق اجماع را احراز کرد.
در نتیجه استدلال به اجماع برای اثبات حرمت قطع نماز تمام نیست.
دلیل دوم: وجوب اتمام نماز
دلیل دوم استدلالی است که به علامه نسبت داده شده است. تقريب استدلال این است که اتمام نماز فریضه واجب است؛ بنابراین قطع نماز حرام خواهد بود؛ زیرا اتمام نماز متوقف بر عدم قطع آن است.
به عبارت دیگر وقتی اتمام نماز واجب باشد، قطع آن که مانع از اتمام است جایز نخواهد بود. اما این استدلال نیز مورد مناقشه قرار گرفته است. مناقشه این است که وقتی گفته می شود اتمام نماز واجب است باید مشخص شود که مقصود از وجوب اتمام چیست؟
آیا مقصود، وجوب اتمام بقیه اجزای نماز است یا اینکه خصوص همین فردی که نمازگزار شروع کرده باید به پایان برسد؟
اگر مقصود وجوب اتمام بقیه اجزای نماز باشد می گوییم این اجزا را می تواند در ضمن نماز دیگری به جا آورد. لازم نیست حتماً همین فرد را ادامه دهد.
زیرا آنچه بر مکلف واجب است طبیعت نماز است و مکلف در مقام امتثال میان افراد آن مخیر است؛ می تواند این فرد را ادامه دهد یا فرد دیگری را از ابتدا شروع کند. بنابراین اگر مقصود وجوب اتیان بقیه اجزای نماز باشد، این وجوب مستلزم وجوب اتمام همین فرد نیست. اما اگر مقصود این باشد که خصوص همین نمازی که شروع کرده است باید به پایان برسد چنین چیزی نیازمند دلیل است و نمی توان بدون دلیل آن را اثبات کرد.
آنچه بر مکلف واجب است طبیعت نماز است نه خصوص فردی که شروع کرده است.
بله در بعضی موارد ممکن است اتمام همین فرد واجب باشد؛ مانند:
۱. جایی که وقت نماز به پایان رسیده و همین فرد آخرین فرصت امتثال باشد؛
2. جایی که نماز واجب فوری باشد و تأخیر آن جایز نباشد؛
3. جایی که دلیل خاصی بر وجوب اتمام همین فرد وجود داشته باشد؛ مانند حج که پس از شروع آن دلیل بر وجوب اتمامش داریم.
در چنین مواردی می توان گفت همين فرد واجب است و باید بقیه اجزای آن نیز به جا آورده شود.
اما اگر هیچ یک از این شرایط وجود نداشته باشد، یعنی واجب واجب موسع باشد وقت نیز باقی باشد و دلیل خاصی بر وجوب اتمام همین فرد نداشته باشیم، نمی توان وجوب اتمام این فرد را اثبات کرد.
بنابراین استدلال به وجوب اتمام نماز برای اثبات حرمت قطع آن تمام نیست؛ زیرا وجوب طبیعت نماز ملازم با وجوب اتمام خصوص فردی که شروع شده است، نیست.
دلیل سوم: آیه شريفه وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ»
دلیل سوم استدلال به آیه شریفه است:
« وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ».
تقريب استدلال این است که نماز یکی از بهترین اعمال است؛ بنابراین مشمول عنوان اعمال آیه شریفه خواهد بود.
پس وقتی خداوند متعال از ابطال اعمال نهی کرده است، ابطال نماز نیز جایز نخواهد بود.
اما این استدلال نیز مورد مناقشه قرار گرفته است.
مناقشه اول:
گفته شده است که آیه شریفه تعبير «أعْمَالَكُم را به کار برده و اعمال به صورت جمع آمده است؛ بنابراین نهی از ابطال همه اعمال است نه یک عمل خاص. اما این اشکال تمام نیست؛ زیرا جمع بودن کلمه اعمال مانع از شمول آن نسبت به تک تک افراد عمل نمی شود.
برای مثال وقتی گفته می شود صدقات خود را باطل نکنید، لازم نیست مقصود این باشد که همه صدقات را باطل نکنید؛ بلکه هر صدقه ای می تواند مشمول این نهی باشد. پس از این جهت جمع بودن کلمه اعمال اشكال قابل اعتنایی بر استدلال نیست.
مناقشه دوم:
اشکال مهمتر این است که آیه شریفه در سیاق آیاتی قرار گرفته که درباره کفر، ارتداد و مخالفت با پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است.آیه شریفه چنین است: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ﴾.
پیش از این آیه سخن از کسانی است که کافر شده و از راه خدا باز می دارند و با پیامبر مخالفت میکنند. پس از آن نیز درباره کسانی سخن گفته شده که کفر ورزیده و از راه خدا باز می دارند.
﴿إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيْنَ لَهُمْ الْهُدَى لَن يَضُرُوااللَّهُ شَيَا وَسَيْحَبِطَ أَعْمَالَهُمْ﴾
بنابراین آیه شریفه در میان آیاتی قرار گرفته، که موضوع آنها کفر ارتداد و احباط اعمال است. از این رو ممکن است مقصود از ابطال اعمال در این آیه، ابطال اعمال به واسطه ارتداد کفر و امثال آن باشد نه اینکه انسان در اثنای نماز نماز خود را قطع کند.
به عبارت دیگر باید میان «ابطال نماز» و «بطلان نماز» تفکیک کرد.
ابطال عمل در این سیاق به این معناست که انسان پس از انجام عمل با ارتداد کفر یا اموری از این قبیل موجب از بین رفتن اثر و ثواب عمل شود.
اما اگر کسی در اثنای نماز نماز خود را رها کند این عمل را قطع نماز می نامند؛ هر چند نتیجه آن بطلان نماز باشد.
بنابراین ظاهر آیه شریفه این نیست که قطع نماز در اثنای آن حرام باشد، بلکه ظاهر آن نهی از ابطال اعمالی است که انجام شده اند.
شاهد روایی بر این برداشت
برای تأیید این معنا میتوان به روایتی استناد کرد که در باب ذکر و ثواب اذکار وارد شده است.
روایت جارود چنین است ( باب ٣١ حديث ٥):
« و عن محمد بن علي ماجيلويه، عن عمه محمد بن أبي القاسم، عن أحمد بن أبي عبد الله، عن أبيه محمد بن خالد البرقي، عن محمد بن سنان، عن أبي الجارود، عن أبي جعفر عليه السلام، قال: قال رسول الله صلى الله عليه وآله: مَنْ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةً فِي الْجَنَّةِ، وَمَنْ قَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةً فِي الْجَنَّةِ، وَمَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةً فِي الْجَنَّةِ، وَمَنْ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ غَرَسَ اللَّهُ لَهُ بِهَا شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ. فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشِ: يَا رَسُولَ اللَّهُ إِنَّ شَجَرَنَا فِي الْجَنَّةِ لَكَثِير؟
فَقَالَ : نَعَمْ، وَلَكِنْ إِيَّاكُمْ أَنْ تُرْسِلُوا عَلَيْهَا نِيرَانَا فَتُحْرِقُوهَا. وذلك إنَّ الله عزوجل يَقُولُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَا لَكُمْ».
وفي المجالس عن أحمد بن هارون الفامي، عن محمد بن عبد الله الحميري، عن أبيه، عن أحمد بن محمد البرقي، مثله.
تقریب استدلال به روایت این است که پیامبر اکرم صلى الله عليه وآله پس از بیان ثواب اذکار و اینکه هر ذكرى موجب غرس درختی در بهشت می شود به آیه شریفه استناد می کنند و از انسان میخواهند کاری نکند که این درختان و آثار اعمالش از بین برود. پس مقصود از ابطال اعمال کاری است که پس از انجام عمل موجب از بین رفتن آثار و ثواب آن می شود.
این روایت شاهدی است بر اینکه آیه شریفه ناظر به ابطال عمل پس از انجام آن است، نه صرف قطع عمل در اثنای آن البته این روایت از جهت سند نیز قابل بررسی است.
در سند روایت محمد بن على ماجيلويه، عموى او محمد بن ابی القاسم احمد بن ابی عبدالله برقی پدرش محمد بن خالد برقی محمد بن سنان و ابو الجارود قرار دارند.
درباره محمد بن على ما جیلویه می توان به ترضّی شیخ صدوق نسبت به او توجه کرد.
محمد بن ابی القاسم عموی، او نیز در این طریق قرار دارد.
درباره محمد بن سنان مبنای ما این است، که ایشان را ثقه می دانیم و روایاتش را معتبر تلقی می کنیم.
اما ابو الجارود، همان زیاد بن منذر است. هر چند درباره عقیده او مذمتهایی وارد شده است، ولی از جهت و ثاقت حدیث میتوان به شواهدی استناد کرد:
اولاً، نام او در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است.
ثانياً، در کتاب نوادر الحكمه از او روایت نقل شده است.
ثالثاً، مشايخ ثلاث يعنى ابن ابی عمیر صفوان و ابن ابی نصر از او روایت نقل کرده اند.
بر این اساس می توان او را از جهت نقل حدیث ثقه دانست؛ هر چند درباره عقیده و مذهب او بحث دیگری وجود دارد.
بنابراین بر مبنای ما روایت از جهت سند معتبر است و می توان به آن استناد کرد.
این روایت در کتاب ثواب الأعمال شيخ صدوق نیز نقل شده و در مجالس نیز نقل دیگری از آن وجود دارد که باید سند آن نیز جداگانه بررسی شود.
پس این روایت می تواند مؤید این مطلب باشد که مقصود از « وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ» ابطال آثار عمل پس از انجام آن است.
مناقشه سوم
حتی اگر از مناقشه پیشین صرف نظر کنیم و بپذیریم که آیه شریفه اطلاق دارد و شامل ابطال عمل در اثنای آن نیز می شود، باز هم استدلال به آیه با اشکال مواجه است.
زیرا در این صورت باید بسیاری از اعمال را از شمول آیه خارج کنیم. انسان در بسیاری از واجبات تعبدی، مستحبات تعبدى، واجبات توصلی و مستحبات توصلى می تواند از ادامه عمل منصرف شود و آن را رها کند و در زمان دیگری دوباره انجام دهد.
اگر آیه شریفه شامل هرگونه قطع و رها کردن عمل در اثنای آن باشد لازم می آید که بسیاری از این موارد نیز حرام باشند؛ در حالی که چنین چیزی قابل التزام نیست. در نتیجه تخصیص اکثر لازم می آید، که امری مستهجن است.
بنابراین این قرینه نیز تأیید می کند که ظاهر آیه شریفه ناظر به ابطال اعمال پس از انجام آنهاست نه مطلق قطع عمل در اثنای آن.
پس استدلال به آیه شریفه «وَلَا تُبْطِلُوا أَعْمَالَكُمْ» برای اثبات حرمت قطع نماز تمام نیست.
دلیل چهارم: روایات
دلیل چهارم قائلین به حرمت قطع نماز روایات است.
این دلیل بحث اصلی بعدی ما خواهد بود و ان شاء الله در جلسه آینده به بررسی روایات دلالت آنها بر حرمت قطع نماز خواهیم پرداخت.