« فهرست دروس
درس خارج فقه استاد مسلم داوری

1405/07/29

بسم الله الرحمن الرحیم

/ مکروهات نماز /كتاب الطهارة

 

موضوع: كتاب الطهارة/ مکروهات نماز /

 

مكروهات نماز: انصات در اثنای قرائت و هر عملی که با خشوع مطلوب در نماز منافات دارد

بحث ما درباره مکروهات نماز بود؛ یعنی مکروهاتی که به خود نمازگزار از آن جهت که در حال نماز است تعلق می گیرد. البته مکروهات دیگری نیز وجود دارد که از جهات دیگر به نماز مربوط می شوند؛ مانند مکروهات مكان نمازگزار مکروهات مربوط به کسی که در کنار او قرار دارد و نیز مکروهاتی که به حالات خاص نماز مانند رکوع سجود و قیام اختصاص دارند. هر یک از این موارد در جای خود بررسی می شود.

اما بیست و پنج موردی که در این بحث ذکر کردیم مربوط به خود نمازگزار از آن جهت است که در حال نماز قرار دارد.

بیست و چهارمین: مورد انصات در اثنای قرائت

بیست و چهارمین مورد از مکروهات نماز، انصات در اثنای قرائت است؛ یعنی نمازگزار در حال نماز سکوت کند تا سخن شخص دیگری را بشنود.

معنای انصات

انصات به معنای مطلق سکوت نیست، بلکه سکوت همراه با گوش دادن و استماع را انصات می گویند. در برخی منابع لغوی از جمله مجمع البحرین نیز این معنا برای انصات ذکر شده است.

بنابراین مراد از انصات در این بحث آن است که شخص در حال نماز سکوت کند تا متوجه شود دیگری چه می گوید و سخن او را بشنود.

البته باید میان انصات نمازگزار در این فرض و انصات مأموم به قرائت امام جماعت تفکیک کرد. در نماز جماعت برای مأموم در برخی حالات استماع قرائت امام مطلوب و مستحب است و نباید حکم آن را با موردی که در اینجا مورد بحث ماست، خلط کرد.

بحث ما درباره این است که نمازگزار در اثنای نماز قرائت یا ذکر خود را متوقف کند تا سخن شخص دیگری را بشنود آیا چنین عملی مکروه است یا دلیلی بر کراهت آن نداریم؟ در این زمینه برخی در اصل وجود دليل بر کراهت تردید کرده اند؛ اما روایاتی وجود دارد که می توان برای اثبات این حکم به آنها استناد کرد.

روایت اول: درخواست یادآوری آیه در حال نماز

یکی از روایاتی که در این زمینه قابل بررسی است، روایت علی بن جعفر است که عبدالله بن جعفر حمیری آن را در قرب الإسناد نقل کرده است.

على بن جعفر از برادرش امام موسى بن جعفر علیه السلام نقل می کند: « وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلٍ يَكُونُ فِي صَلَاتِهِ ، فَيَسْتَفْتِحُ الرَّجُلُ الْآيَةَ، هَلْ يَفْتَحُ عَلَيْهِ، وَ هَلْ يَقْطَعْ ذَلِكَ الصلاة؟ قَالَ : لَا يَصْلَحُ أَنْ يَفْتَحَ عَلَيْهِ[1] ».

مفاد روایت این است که شخصی در حال نماز آیه ای از قرآن را فراموش می کند و شخص دیگری از او میخواهد که آیه را به او یادآوری کند یا قرائت را برایش تکمیل کند. در اینجا از امام علیه السلام سؤال می شود که آیا چنین کاری جایز است؟ بر اساس مفاد نقل امام علیه السلام می فرمایند، اشکالی ندارد.

البته این روایت به تنهایی برای اثبات كراهت انصات به معنای مورد بحث ما كافى نیست؛ زیرا موضوع آن کمک کردن به نمازگزار برای تکمیل قرائت و یادآوری آیه است. بنابراین باید میان این مورد و توقف قرائت برای شنیدن سخن دیگری تفکیک کرد.

روایت دوم: استماع کلام دیگری در حال نماز

روایت دیگری نیز در قرب الإسناد و در مسائل على بن جعفر نقل شده است که مستقیماً با محل بحث ارتباط دارد.

على بن جعفر می گوید:« وَ عَنْهُ عَنْ عَلِيَّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ قَالَ: وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلُ يَكُونُ فِي الصَّلَاةِ فَيَسْمَعُ الْكَلَامَ أَوْ غَيْرَهُ فَيُنْصِتُ لِيَسْمَعَهُ مَا عَلَيْهِ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ؟ قَالَ: هُوَ نَقْضٍ وَ لَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءُ»[2] .

در این روایت از امام علیه السلام درباره شخصی سؤال میشود که در حال نماز سخن دیگری یا صدای دیگری را می شنود و برای گوش دادن به آن سکوت می کند. سؤال این است که آیا چنین کاری اشکالی دارد؟

پاسخ امام علیه السلام بر اساس نقل موجود این است که اشکالی ندارد.

در اینجا باید به نکته ای توجه کرد تعبير «لا بأس» در این روایت به خودی خود بر حرمت یا بطلان دلالت نمی کند؛ اما از آن نیز نمی توان مستقیماً كراهت را استفاده کرد. بنابراین اگر بخواهیم از این روایت برای اثبات كراهت استفاده کنیم باید قرائن دیگری را نیز در نظر بگیریم. با این حال این روایت دست کم نشان می دهد که اصل استماع کلام دیگری و سکوت برای شنیدن آن در فرض مذکور، موجب بطلان نماز نیست. این روایت در قرب الإسناد آمده و در کتاب مسائل على بن جعفر نیز نقل شده است. از این رو برای بررسی اعتبار آن باید طريق نقل و وضعیت سند آن را بر اساس مبانی رجالی مورد قبول بررسی کرد.

تفاوت انصات کوتاه با سکوت طولانی

نکته دیگری که در اینجا باید مورد توجه قرار گیرد تفاوت میان سکوت کوتاه و سکوت طولانی است.

ممكن است نمازگزار برای مدت کوتاهی سکوت کند تا سخن دیگری را بشنود چنین سکوتی لزوماً موجب برهم خوردن صورت نماز نمی شود؛ اما اگر سکوت به اندازه ای طولانی شود که عرفاً صورت نماز از بین برود یا موالات لازم در نماز مختل شود حکم آن متفاوت خواهد بود. در این زمینه شهید نیز بر این نکته تأکید کرده است که انصات مورد بحث را نباید به سکوت طولانی تفسیر کرد؛ زیرا سکوت طولانی ممکن است از جهت دیگری یعنی فعل کثیر یا از بین رفتن صورت نماز موجب بطلان شود.

بنابراین باید میان دو فرض تفکیک کرد:

نخست: سکوت کوتاه برای شنیدن سخن دیگری که در آن صورت نماز محفوظ است؛

دوم: سکوت طولانی ای که موجب از بین رفتن صورت نماز یا اختلال در موالات می شود.

در فرض نخست بحث در کراهت است؛ اما در فرض دوم ممكن است نماز از جهت دیگری باطل شود.

روایت مربوط به توقف برای اصلاح قرائت

در مسائل على بن جعفر روایتی نیز درباره کسی نقل شده است که در قرائت خود اشتباه می کند و برای به یاد آوردن قرائت صحیح مدتی توقف میکند.

در این روایت آمده است:« وَ سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يُخْطِیُ[3] فِي قِرَاءَتِهِ، هَلْ لَهُ أَنْ يُنْصِتَ سَاعَةً وَ يَتَذَكَّرَ؟ قَالَ: «لَا بَأْسَ». مفاد این روایت آن است که اگر شخص در حال نماز برای اصلاح قرائت خود و به یاد آوردن آیه ای توقف کند این توقف اشکالی ندارد.

اما این مورد با محل بحث ما تفاوت دارد؛ زیرا در اینجا توقف برای اصلاح قرائت خود نمازگزار است نه برای گوش دادن به کلام دیگری. بنابراین این روایت را نباید دلیل مستقیمی بر کراهت انصات دانست بلکه از آن می توان در مقام تفکیک میان انواع سكوت در نماز استفاده کرد.

 

نتیجه بحث انصات

با توجه به روایات مطرح شده باید میان سه مسئله تفکیک کرد:

ـ سکوت برای شنیدن کلام دیگری

ـ سكوت برای کمک به دیگری در قرائت قرآن یا دریافت تلقین

ـ توقف برای اصلاح قرائت خود نمازگزار.

این سه مورد از نظر موضوع و دلالت روايات یکسان نیستند.

روایاتی که درباره استماع کلام دیگری وارد شده اند اصل جواز این عمل را در فرض مذكور نشان می دهند؛ اما اثبات کراهت آن نیازمند بررسی دقیق تر دلالت و جمع میان روایات است. در عین حال اگر سکوت به اندازه ای طولانی شود که صورت نماز از بین برود یا موالات لازم مختل شود حکم آن از بحث کراهت خارج میشود و ممکن است به بطلان نماز بینجامد. بنابراین در این مورد باید میان اصل انصات كراهت احتمالی آن و بطلان ناشی از سکوت طولانی تفکیک کرد.

بیست و پنجمین مورد: هر عملی که با خشوع مطلوب در نماز منافات دارد

بیست و پنجمین و آخرین مورد از مکروهات نماز هر عملی است که با خشوع مطلوب در نماز منافات داشته باشد.

در عبارت عروه آمده است:« الْخَامِسُ وَالْعِشُرُونَ كُلُّ مَا يُنَافِي الْخُشُوعَ الْمَطْلُوبَ فِي الصَّلَاةِ».

بر اساس این عبارت هر عملی که با خشوع مطلوب در نماز منافات داشته باشد، در شمار مكروهات نماز قرار می گیرد.

بسیاری از مواردی که پیش تر ذکر کردیم از همین جهت نیز قابل تحلیل اند؛ مانند عبث کردن بازی کردن با اعضای بدن شکستن انگشتان و برخی دیگر از اعمالی که توجه نمازگزار را از نماز منصرف می کنند.

البته این بدان معنا نیست که تمام اعمالی که مستقیماً در شمار مكروهات نماز ذکر نشده اند بدون نیاز به دلیل محکوم به کراهت باشند. باید بررسی شود که آیا برای این عنوان کلی دلیل معتبرى وجود دارد یا خیر.

معنای خشوع

خشوع از صفات مطلوب نمازگزار است و در آیات و روایات مورد تأكيد قرار گرفته است.

خداوند متعال درباره مؤمنان می فرماید ﴿قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ﴾.

خشوع در نماز به حالتی از توجه فروتنی و انکسار در برابر خداوند متعال گفته می شود؛ حالتی که با تعظیم خداوند و توجه قلبی به پیشگاه او همراه است.

در توضیح تفاوت خشوع و خضوع گاهی گفته میشود که خشوع بیشتر ناظر به حالت قلبی و خضوع بیشتر ناظر به نمودهای ظاهری و جوارحی است؛ هر چند در کاربردهای لغوی و روایی این دو واژه هم پوشانی نیز دارند.

بنابراین مقصود از خشوع مطلوب در نماز صرف سكون ظاهری بدن نیست بلکه توجه قلبی و حالت فروتنی در برابر خداوند نیز در آن دخالت دارد.

دليل روایی بر مطلوبيت خشوع

در روايات متعددی به خشوع در نماز امر شده است.

الف) روایت مربوط به توجه و خشوع در نماز

در روایتی که پیشتر از بزنطی خواندیم آمده است: «إِذَا قُمْتَ فِي صَلَاتِكَ فَاخْشَعْ فِيهَا، وَلَا تُحَدَّثُ نَفْسَكَ ...».

مفاد روایت آن است که نمازگزار هنگام ایستادن برای نماز باید خشوع داشته باشد و از حديث نفس و امور دیگری که توجه او را از نماز منحرف میکند پرهیز کند.

این روایت از جمله ادله ای است که بر مطلوبیت خشوع در نماز دلالت میکند.

ب) صحيحه حلبی

در صحیحه حلبی نیز درباره کیفیت ایستادن و توجه نمازگزار آمده است: «محمد بن يعقوب عن علي بن إبراهيم، عن أبيه، عن ابن أبي عمير، عن حماد، عن الحلبي، عن أبي عبد الله (عليه السلام) قال: إذا كنت في صلاتك فعليك بالخشوع والاقبال على صلاتك، فإن الله تعالى يقول: ﴿الذين هم في صلاتهم خاشعون﴾».

این روایت، بر توجه به حالت ظاهری و باطنی نمازگزار دلالت دارد؛ به گونه ای که نماز با خشوع و استكانت انجام شود.

مقصود از استکانت نیز حالتی از فروتنی و آرامش در برابر خداوند است.

ج) صحيحه حماد

در صحیحه حماد نیز درباره کیفیت نماز امام صادق عليه السلام آمده است:«... فقام أبو عبد الله (عليه السلام) مستقبل القبلة

منتصبا فأرسل يديه جميعا على فخذيه قد ضم أصابعه وقرب بين قدميه حتى كان بينهما ثلاثة أصابع مفرجات، واستقبل بأصابع رجليه جميعا لم يحرفهما عن القبلة بخشوع واستكانة الحديث».

این روایت نیز در مقام بیان کیفیت نماز و آداب آن به خشوع و توجه نمازگزار اشاره می کند. البته دلالت این روایات بر مطلوبیت خشوع به تنهایی برای اثبات كراهت شرعی تک تک اعمال منافی خشوع کافی نیست بلکه باید نسبت میان این اوامر و حکم اعمال مخالف خشوع بررسی شود.

روایت خصال از امیرالمؤمنین علیه السلام

یکی از روایات مهم در این بحث روایت نقل شده در الخصال از امیر المؤمنين عليه السلام است که در باب اول از ابواب افعال نماز حدیث شانزدهم نیز مورد استناد قرار گرفته است.

در این روایت آمده است:«و باسناده، عن علي (عليه السلام) - في حديث الأربعمائة - قال: ليخشع الرجل في صلاته فإن من خشع قلبه الله عز وجل خشعت جوارحه فلا يعبث بشئ اجلسوا في الركعتين حتى تسكن جوار حكم ثم قوموا الحديث».

مفاد روایت این است که انسان باید در نماز خشوع داشته باشد؛ زیرا کسی که قلبش در برابر خداوند متعال خاشع باشد جوارح او نیز خاشع می شوند و با اعضای بدن خود عبث نمی کند. این روایت از جهت دلالت نکته مهمی را بیان میکند خشوع قلبی باید در رفتار ظاهری نمازگزار نیز انعکاس پیدا کند. در نتیجه کسی که در نماز خشوع دارد از اعمالی که با این حالت منافات دارند، اجتناب می کند.

آیا امر به خشوع، نهی از اعمال منافی خشوع را نیز اثبات می کند؟

در اینجا یک بحث اصولی مطرح می شود آیا امر به خشوع به تنهایی بر نهی از تمام اعمالی که با خشوع منافات دارند دلالت می کند؟

صرف امر به یک فعل لزوماً به معنای نهی شرعی از تمام اضداد آن نیست. بنابراین نمی توان بدون توضیح بیشتر گفت که هر آنچه ضد خشوع است به دلیل امر به خشوع شرعاً منهى عنه خواهد بود.

با این حال در این بحث تنها با یک امر کلی به خشوع مواجه نیستیم؛ بلکه در برخی روایات ارتباط میان خشوع قلب و رفتار جوارحی به صراحت بیان شده است.

برای مثال در روایت خصال آمده است که کسی که قلبش خاشع است جوار حش نیز خاشع می شود و با چیزی عبث نمی کند. از این روایت میتوان استفاده کرد که عبث کردن با حالت مطلوب خشوع در نماز منافات دارد. اما تعمیم این حکم به تمام اعمالی که به هر نحوی با خشوع منافات دارند نیازمند احراز صدق این عنوان و بررسی ادله مربوط به آنهاست.

بنابراین باید میان دو مطلب تفکیک کرد:

نخست: مطلوبیت شرعی خشوع در نماز

دوم: کراهت شرعی هر عملی که با خشوع منافات داشته باشد.

مطلب نخست با آیات و روایات متعدد قابل اثبات است. اما برای اثبات مطلب دوم باید به روايات مربوط به هر عمل یا به دلیلی که عمومیت این حکم را ثابت کند استناد کرد.

بررسی دیدگاه صاحب جواهر

صاحب جواهر نیز در بحث مکروهات نماز به این عنوان کلی اشاره کرده است که هر عملی که با عبادت و خشوع مطلوب در آن منافات داشته باشد در شمار مكروهات قرار می گیرد.

مفاد عبارت مورد استناد چنین است: «كُلِّ مَا يُنَافِي الْعِبَادَةَ ... وَيُنَافِي الْحُشُوعَ الْمَطْلُوبَ فِيهَا».

بر اساس این بیان، هر عملی که با روح عبادت و خشوع مطلوب در نماز ناسازگار باشد، می تواند از مصادیق این عنوان قرار گیرد. با این حال در مقام استدلال فقهی باید روشن شود که این کلام بیان یک قاعده مستند به ادله شرعی است یا صرفاً جمع بندی و تحلیل فقیه از مجموعه روایات و آداب نماز.

از این رو برای استناد دقیق به عبارت صاحب جواهر باید متن کامل عبارت و سیاق آن در نسخه اصلی بررسی شود.

و آیا برای اثبات كراهت به قاعده تسامح در ادله سنن نیاز داریم؟

در این بحث برخی از مکروهات ممكن است دلیل روایی خاص داشته باشند و برخی دیگر تنها تحت عنوان کلی منافات با خشوع مطرح شوند. اگر برای یک عمل روایت معتبر و دلالت روشنی بر کراهت وجود داشته باشد اثبات حکم به قاعده تسامح در ادله سنن نیازمند نخواهد بود.

اما اگر برای یک عنوان خاص، دلیل معتبر و مستقیمی در دست نباشد نمیتوان صرفاً با استناد به عنوان کلی خشوع بدون بررسی مبانی اصولی حکم به کراهت شرعی آن کرد.

همچنین، در مبنایی که قاعده تسامح در ادله سنن پذیرفته نمی شود، نمی توان روايات ضعيف را به تنهایی مستند اثبات استحباب یا کراهت شرعی قرار داد.

بنابراین در این مسئله باید میان مواردی که دلیل خاص دارند و مواردی که تنها بر اساس عنوان کلی خشوع مطرح می شوند تفکیک کرد.

نتیجه بحث مكروهات نماز

با بررسی بیست و پنج موردی که در این جلسات مطرح شد، بحث مكروهات نماز از جهت اعمال مربوط به خود نمازگزار به پایان می رسد.

البته باید توجه داشت که همه این موارد از جهت سند و دلالت در یک رتبه نیستند. برخی از آنها با روایات معتبر و دلالت روشن قابل اثبات اند؛ در برخی دیگر بحث سندی یا دلالی وجود دارد و درباره بعضی عناوین نیز ممکن است برای اثبات ،کراهت دلیل خاصی در دست نباشد. بنابراین نتیجه نهایی آن است که مکروهات نماز را باید بر اساس ادله هر مورد بررسی کرد و نمیتوان همه عناوین مذکور را بدون تفکیک از حیث اعتبار سند دلالت و درجه ثبوت یکسان دانست.

با این حال اصل مطلوبیت خشوع در نماز با توجه به آیات و روايات متعدد روشن است؛ و اعمالی که به طور مشخص در روایات از آنها نهی شده یا با ادله معتبر کراهت آنها ثابت شده است در شمار مكروهات نماز قرار می گیرند.

 


هوش مصنوعی
برای استفاده از کلیدهای میانبر، پس از انتخاب متن از کلیدهای زیر استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود یا روی لینک کلیک نمایید به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
هوش مصنوعی
ترجمه نوع دوم: Alt+Ctrl+t
خلاصه سازی: Alt+s
خلاصه سازی نوع دوم: Alt+Ctrl+s
اعراب گذاری: Alt+d

جستجو
جستجو در همه دروس: Alt+a
پس از انتخاب متن می توانید از امکانات هوش مصنوعی، مانند
مترجم، خلاصه ساز و اعراب گذاری استفاده کنید
چنانچه بخشی از متن انتخاب نشود به صورت پیش فرض همه متن انتخاب می شود
logo