همان‌طور که در جلسه گذشته اشاره شد، مرحوم محقق خوانساری (ره) فرموده است که شستن تمام ظاهر بدن لازم نیست؛ «بعدم الاعتداد ببقاء شي‌ء يسير لا يخل عرفا بغسل جميع البدن»[1] ؛ بقاء چیز مختصری از بدن [در هنگام غُسل] که عرفاً به صدق شستن بدن، مخل نیست، اعتنا نمی‌شود.

گفته‌اند که مستند مرحوم محقق خوانساری (ره)، روایت صحیحه ابن ابی المحمود است؛

عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي مَحْمُودٍ؛ قَالَ: قُلْتُ لِلرِّضَا (ع): الرَّجُلُ يُجْنِبُ فَيُصِيبُ جَسَدَهُ وَ رَأْسَهُ الْخَلُوقُ وَ الطِّيبُ وَ الشَّيْ‌ءُ اللَّكِدُ مِثْلُ عِلْكِ الرُّومِ وَ الظَّرْبِ وَ مَا أَشْبَهَهُ فَيَغْتَسِلُ فَإِذَا فَرَغَ وَجَدَ شَيْئاً قَدْ بَقِيَ فِي جَسَدِهِ مِنْ أَثَرِ الْخَلُوقِ وَ الطِّيبِ وَ غَيْرِهِ، قَالَ: «لَا بَأْسَ»[2] .

ابن ابی محمود گفته است که به امام رضا (ع) عرض کردم که شخصی جنب می‌شود و خَلوق (نوعی بوی خوش که قسمت اعظم آن را زعفران تشکیل می‌دهد) به سرش اصابت می‌کند و بوی خوش و چیز لزج، مثل آدامس و عسل سفید غلیظ و شبیه آن به بدنش اصابت می‌کند، پس غسل می‌کند، پس زمانی که از غسل فارغ شد، می‌بیند که چیزی از اثر خَلوق و طیب و غیره در بدنش باقی مانده است، وظیفه‌اش چیست؟ آن حضرت (ع) فرمود که اشکالی ندارد.

بعضی گفته‌اند که کلمه «شیئاً» در این روایت آمده است که نکره در سیاق اثبات است و تنوین برای تحقیر و تقلیل است، بنابراین، قلّت و کم بودن از کلمه «شیئاً» استفاده می‌شود، اما عرض می‌شود که بر فرض که قلّت از «شیئاً» استفاده شود، لکن عین خَلوق و امثال آن از این روایت استفاده نمی‌شود و عدم اخلال بقاءِ اثرِ خَلوق به صحت غُسل، مدعا [مخِل نبودنِ بقاء مختصری از بدن در هنگام غُسل] را ثابت نمی‌کند.

روایات دیگری نیز وجود دارند که در اراده اثر، ظهور دارند و در اراده عین، ظهور ندارند که روایات ذیل از آن جمله‌اند؛

زنان پیامبر (ص) وقتی غسل جنابت انجام می‌دادند زردی رنگ طیب بر بدنشان باقی می‌ماند و آن به خاطر این بود که پیامبر (ص) به آنان امر می‌کرد که بر بدنشان آب بریزند.

مسلّم است که مراد از زعفران، اثر زعفران است چون اثر به بدن نمی‌چسبد.

علاوه بر اجماعی که از طرف مرحوم علامه (ره)، مبنی بر عدم خلاف در این مسأله نقل شده است، روایاتی نیز در این زمینه وارد شده‌اند که بر اجزاءِ غُسل ارتماسی از غُسل ترتیبی دلالت دارند و چون در غُسل ارتماسی، معمولاً آب به باطن بدن نمی‌رسد، نتیجه گرفته می‌شود که در هنگام غُسل کردن، رسیدن آب به باطن بدن معتبر نیست.

به علاوه روایاتی نیز وارد شده‌اند که بر کفایت غُسل ارتماسی از غسل ترتیبی دلالت دارند و چون در غسل ارتماسی، آب به باطن بدن نمی‌رسد، نتیجه گرفته می‌شود که رسیدن آب به باطن بدن لازم نیست، روایات ذیل از جمله آن روایات می‌باشند؛

دلیل دیگری که می‌توان به آن تمسک کرد روایاتی است که در باب وضو وارد شده‌اند که روایت ذیل از جمله آن روایات است؛

صحیحه زراره: عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ (ع)؛ قَالَ: «لَيْسَ الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ فَرِيضَةً وَ لَا سُنَّةً، إِنَّمَا عَلَيْكَ أَنْ تَغْسِلَ مَا ظَهَرَ»[8] .

مستفاد از این روایت، خصوص شستن آنچه از بدن ظاهر است، می‌باشد لذا شستن باطن بدن واجب نیست، به خصوص اینکه در بعضی از روایات آمده است که مضمضه و استنشاق از جوف (باطن) محسوب می‌شوند و چون از جوف محسوب می‌شوند، انجام آن واجب نیست.

به علاوه اینکه اگر مرادِ شارع این بود که در هنگام غُسل کردن باید بواطن بدن نیز شسته شوند شارع باید آن را بیان می‌کرد و به آن تصریح می‌کرد و از اینکه تصریح نکرده است، نتیجه گرفته می‌شود که شستن بواطن واجب نیست.