« ا لحمدلله رب العالمين و صلي‌الله علي محمد و آله الطاهرين و اللعن علي اعدائهم اجمعين»

موضوع: منتهای وقت نماز مغرب در فقه امامیه/ بررسی اقوال پنجم و ششم درباره تفصیل وقت مغرب/ ادله تفصیل بین مختار، مضطر و اضطرار شدید در وقت نماز مغرب

خلاصه جلسه گذشته

بحث در ادله قول پنجم از اقوال مربوط به منتهای وقت نماز مغرب بود. در جلسه گذشته به روایت اول از روایاتی که برای این قول – قول پنجم، قول به تفصیل بین مختار و مضطر است، به این بیان که وقت نماز مغرب برای شخص مختار تا زمانی است که به مقدار خواندن نماز عشاء، به نصف شب باقی مانده باشد و وقت نماز مغرب، برای شخص مضطر، تا زمانی است که به مقدار خواندن نماز عشاء به پایان شب (طلوع فجر) باقی مانده باشد- به آنها استناد شده است، اشاره شد.

روایت دوم: مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنِ‌ اَلْحُسَيْنِ‌ بْنِ‌ سَعِيدٍ عَنْ‌ فَضَالَةَ‌ عَنِ‌ اِبْنِ‌ مُسْكَانَ‌ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ قَالَ‌: إِنْ‌ نَامَ‌ رَجُلٌ‌ أَوْ نَسِيَ‌ أَنْ‌ يُصَلِّيَ‌ الْمَغْرِبَ‌ وَ الْعِشَاءَ‌ الْآخِرَةَ‌ فَإِنِ‌ اسْتَيْقَظَ قَبْلَ‌ الْفَجْرِ قَدْرَ مَا يُصَلِّيهِمَا كِلْتَيْهِمَا فَلْيُصَلِّهِمَا وَ إِنْ‌ خَافَ‌ أَنْ‌ تَفُوتَهُ‌ إِحْدَاهُمَا فَلْيَبْدَأْ بِالْعِشَاءِ‌ الْآخِرَةِ‌ وَ إِنِ‌ اسْتَيْقَظَ بَعْدَ الْفَجْرِ فَلْيُصَلِّ‌ الصُّبْحَ‌ ثُمَّ‌ الْمَغْرِبَ‌ ثُمَّ‌ الْعِشَاءَ‌ الْآخِرَةَ‌ قَبْلَ‌ طُلُوعِ‌ الشَّمْسِ‌»[1] .

امام صادق (ع) فرموده است که اگر شخصی خوابید یا فراموش کرد که نماز مغرب یا نماز عشاء را بخواند پس، اگر قبل از طلوع فجر بیدار شود و به اندازه‌ای که هر دو نماز مغرب و عشاء را بخواند، وقت داشته باشد، هر دو نماز مغرب و عشاء را می‌خواند، ولی اگر بیم داشته باشد که یکی از دو نماز مغرب و عشاء از او فوت شود، پس نماز عشاء را می‌خواند و اگر بعد از طلوع فجر از خواب بیدار شود، نخست نماز صبح را می‌خواند و پس از آن و قبل از طلوع خورشید، نماز مغرب را می‌خواند و سپس نماز عشاء را می‌خواند.

شیخ حر عاملی؛ صاحب کتاب وسائل الشیعة این روایت را به سند دیگری نیز نقل کرده است که در آن سند، به جای عبدالله بن مسکان، عبدالله بن سنان آمده است؛

عَنْ‌ فَضَالَةَ‌ بْنِ‌ أَيُّوبَ‌ عَنِ‌ اِبْنِ‌ سِنَانٍ‌ يَعْنِي عَبْدَ اللَّهِ‌ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌[2] .

روایت سوم: موثقه عبدالله بن سنان: مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنْ الحسنِ بن‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ فَضَّالٍ عَنْ‌ عَبْدِ الرَّحْمَنِ‌ بْنِ‌ أَبِي نَجْرَانَ‌ عَنْ‌ عَبْدِ اللَّهِ‌ بْنِ‌ سِنَانٍ‌ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌؛ قَالَ‌: إِذَا طَهُرَتِ‌ الْمَرْأَةُ‌ قَبْلَ‌ غُرُوبِ‌ الشَّمْسِ‌، فَلْتُصَلِّ‌ الظُّهْرَ وَ الْعَصْرَ وَ إِنْ‌ طَهُرَتْ‌ مِنْ‌ آخِرِ اللَّيْلِ‌ فَلْتُصَلِّ‌ الْمَغْرِبَ‌ وَ الْعِشَاءَ»[3] .‌

موثقه بودن روایت مذکور، به این خاطر است که حسن بن علی بن فضّال که در سند این روایت آمده است، فتحی مذهب است.

امام صادق (ع) فرموده است که اگر زن قبل از غروب خورشید پاک شود، باید نماز ظهر و عصر را بخواند و اگر در آخر شب پاک شود باید نماز مغرب و عشاء را بخواند.

از این روایت استفاده می‌شود که منتهای وقت نماز مغرب، برای شخص مضطر، تا قبل از طلوع فجر است.

دلالت روایات سه‌گانه مذکور، مبنی بر اینکه نائم، ناسی و حائض [که معذور و مضطرند] تا طلوغ فجر وقت دارند که نماز مغرب و عشاء را بخوانند روشن است لذا با الغاء خصوصیت، می‌توان گفت که جمیع کسانی که عنوان اضطرار بر آنها صدق می‌کند تا طلوع فجر وقت دارند که نماز مغرب و عشاء را بخوانند.

ادله قول ششم (قول صاحب حدائق (ره))

صاحب حدائق (ره) معتقد است که منتهایِ وقت نماز مغرب، برای شخص مختار تا پنهان شدن و غیبوبتِ شفق است و برای شخص مضطر، تا یک چهارم شب یا یک سوم شب است و برای شخصی که اضطرار شدید، مانند خواب، نسیان و حیض داشته باشد، تا زمانی است که به مقدار خواندن نماز عشاء به نصف شب باقی مانده باشد.

«فهذه جملة من الاخبار الواردة في هذا المضمار و المفهوم منها ان الوقت بالنسبة إلى المغرب ثلاثة أقسام: الأول إلى مغيب الشفق و الثاني إلى ربع الليل أو ثلثه و الثالث الى ما قبل الانتصاف بقدر العشاء و الجمع بينها يقتضي حمل الوقت الأول على الفضيلة أو الاختيار على الخلاف المتقدم و قد عرفت ان الثاني هو الظاهر من الاخبار و اليه أيضا تشير اخبار هذه المسألة كما لا يخفى على المتأمل في مضامينها و الوقت الثاني على الاجزاء كما هو المشهور أو الاضطرار كما هو المختار و الثالث كسابقه إلا انه للأشد ضرورة كنوم و نسيان و حيض و نحوها»[4] ؛ این خلاصه‌ای از روایاتی است که در این زمینه وارد شده‌اند و مفهوم آن‌ها این است که وقت نماز مغرب در نگاه شارع، سه بخش دارد:

بخش اول: از لحظه غروب خورشید تا غایب شدن کامل سرخی شفق است.

بخش دوم: از غیاب شفق تا یک چهارم یا یک سوم شب است.

بخش سوم: به اندازه‌ خواندن نماز عشاء تا قبل از نیمه شب است.

جمع بین روایات وارده اقتضا می‌کند که بخش اول، بر وقت فضیلت نماز مغرب یا صورت اختیار حمل می‌شود، طبق آن اختلافی که گذشت- در بحث نماز ظهر و عصر عرض شد که صاحب حدائق (ره) با مشهور، در بحث از منتهای وقت نماز ظهر اختلاف داشت و در آنجا گفته شد که طبق نظر صاحب حدائق (ره)، منتهای وقت نماز ظهر برای شخص مختار، گذشتن یک قدم یا دو قدم از زوال خورشید است و غیبوبتِ شمس، منتهای وقت نماز ظهر و عصر برای شخص مضطر است، اما نظر مشهور، این است که گذشتن به اندازه یک قدم یا دو قدم از زوال خورشید، منتهای وقت فضیلت است و غیبوبتِ شمس، منتهای وقت إجزاء نماز ظهر و عصر است- و همانا دانستی که حمل وقت اول بر صورت اختیار، از اخبار، ظاهر است و اخبار این مسئله نیز به آن اشاره می‌کند، چنانچه بر کسی که در مضامین آن‌ها تأمل کند مخفی نیست و وقت دوم را بر إجزاء حمل کنیم، چنانکه مشهور است، یا بر اضطرار حمل کنیم، چنانکه نظر مختار (نظر صاحب حدائق (ره)) است و وقت سوم مانند وقت دوم است، مگر اینکه اضطرار شدیدتر باشد، مانند خوابیدن و فراموش کردن و حیض و مانند این‌ها.

جمع‌بندی

در مجموع، پنج طایفه روایت در رابطه با منتهای وقت نماز مغرب وارد شده است که به آنها اشاره شد.

طایفه اول، روایات کثیره‌ای است که مستند قول مشهور [، مبنی بر اینکه منتهای وقت نماز مغرب، تا زمانی است که به مقدار خواندن نماز عشاء به نصف شب باقی مانده باشد،] می‌باشند، همچنین، آیه شریفه ﴿أَقِمِ الصَّلاَةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا﴾ [5] نیز قول مشهور را تأیید می‌کند. این روایات، در جواز تأخیر نماز مغرب تا نصف شد که به مقدار خواندن نماز عشاء تا نصف شب باقی باشد، صراحت دارند.

طایفه دوم، روایاتی است که در عدم جواز تأخیر نماز مغرب از یک چهارم شب یا یک سوم شب، ظهور دارند.

طایفه سوم، روایاتی است که در عدم جواز تأخیر نماز مغرب از ذهاب حمره مغربیه (ذهاب شفق) ظهور دارند.

طایفه چهارم، روایاتی است که در جواز تأخیر نماز مغرب تا طلوع فجر صراحت دارند مطلقا؛ اعم از اینکه شخص، مضطر باشد یا مختار باشد.

طایفه پنجم، روایاتی است که در جواز تأخیر نماز مغرب تا طلوع فجر، برای نائم، ناسی و حائض [که مضطر می‌باشند] صراحت دارند.

بحث جلسه آینده: کیفیت جمع بین طوایف پنج‌گانه مذکور و نظر مختار، ان‌شاءالله، در جلسه آینده بیان خواهد شد.

«الحمدلله رب العالمین»