« ا لحمدلله رب العالمين و صلي‌الله علي محمد و آله الطاهرين و اللعن علي اعدائهم اجمعين»

موضوع: اوقات نمازهای یومیه / وقت نماز مغرب و عشاء/ جمع روایات انتهای وقت مغرب

خلاصه جلسه گذشته

بحث در منتهای وقت نماز مغرب و عشاء بود. عرض شد که در رابطه با منتهای وقت نماز مغرب چند قول وارد شده است. قول اول، قول مشهور بود و آن، این بود که وقت نماز مغرب تا زمانی ادامه دارد که به اندازه خواندن نماز عشاء تا نیمه شب باقی مانده باشد؛ یعنی انتهای وقت مغرب، در حقیقت نیمه شب شرعی است. در جلسه گذشته به دلیل اول از ادله مشهور که آیه قرآن بود اشاره شد.

دلیل دوم: روایات

روایت اول: صحیحه زراره: مُحَمَّدُ بْنُ‌ يَعْقُوبَ‌ عَنْ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ إِبْرَاهِيمَ‌ عَنْ‌ أَبِيهِ‌ وَ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ يَحْيَى عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ وَ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ إِسْمَاعِيلَ‌ عَنِ‌ اَلْفَضْلِ‌ بْنِ‌ شَاذَانَ‌ جَمِيعاً عَنْ‌ حَمَّادِ بْنِ‌ عِيسَى عَنْ‌ حَرِيزٍ عَنْ‌ زُرَارَةَ؛‌ قَالَ‌: سَأَلْتُ‌ أَبَا جَعْفَرٍ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ عَمَّا فَرَضَ‌ اللَّهُ‌ عَزَّ وَ جَلَّ‌ مِنَ‌ الصَّلاَةِ‌ فَقَالَ‌: «خَمْسُ‌ صَلَوَاتٍ‌ فِي اللَّيْلِ‌ وَ النَّهَارِ»، فَقُلْتُ‌: هَلْ‌ سَمَّاهُنَّ‌ اللَّهُ‌ وَ بَيَّنَهُنَّ‌ فِي كِتَابِهِ؟‌ قَالَ‌: «نَعَمْ‌ قَالَ‌ اللَّهُ‌ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ‌ صَلَّى اللَّهُ‌ عَلَيْهِ‌ وَ آلِهِ‌ ﴿أَقِمِ‌ الصَّلاةَ‌ لِدُلُوكِ‌ الشَّمْسِ‌ إِلى‌ غَسَقِ‌ اللَّيْلِ﴾ [1] وَ دُلُوكُهَا زَوَالُهَا وَ فِيمَا بَيْنَ‌ دُلُوكِ‌ الشَّمْسِ‌ إِلَى غَسَقِ‌ اللَّيْلِ‌ أَرْبَعُ صَلَوَاتٍ‌ سَمَّاهُنَّ‌ اللَّهُ‌ وَ بَيَّنَهُنَّ‌ وَ وَقَّتَهُنَّ‌ وَ غَسَقُ‌ اللَّيْلِ‌ هُوَ انْتِصَافُهُ، ثُمَّ‌ قَالَ‌ تَبَارَكَ‌ وَ تَعَالَى: ﴿وَ قُرْآنَ‌ الْفَجْرِ إِنَّ‌ قُرْآنَ‌ الْفَجْرِ كانَ‌ مَشْهُوداً ﴾[2] فَهَذِهِ‌ الْخَامِسَةُ‌ وَ قَالَ‌ تَبَارَكَ‌ وَ تَعَالَى فِي ذَلِكَ:‌﴿أَقِمِ‌ الصَّلاةَ‌ طَرَفَيِ‌ النَّهارِ﴾[3] وَ طَرَفَاهُ‌ الْمَغْرِبُ‌ وَ الْغَدَاةُ‌ ﴿وَ زُلَفاً مِنَ‌ اللَّيْلِ‌﴾ [4] وَ هِيَ‌ صَلاَةُ‌ الْعِشَاءِ‌ الْآخِرَةِ‌»[5] .

از زراره روایت شده است که گفته است که از امام باقر (ع) درباره آنچه خداوند عزّ وجلّ از نماز واجب کرده است، سؤال کردم. آن حضرت (ع) فرمود: پنج نماز در شب و روز [واجب است]. من عرض کردم: آیا خداوند متعال آن‌ها را در کتاب خود (قرآن کریم) نام برده و بیان کرده است؟ آن حضرت (ع) فرمود: بله. خداوند متعال به پیامبرش (ص) فرمود: نماز را از زوال خورشید تا نهایت تاریکی شب برپا دار. دُلوكِ خورشيد به معنای زوال آن (اذان ظهر) است و در فاصله بین دُلوك شمس (زوال) تا غسقِ ليل (تاریکی شب)، چهار نماز وجود دارد که خداوند متعال آنها را نام برده و بیان کرده است و وقت آن‌ها را تعیین فرموده است و غَسَقِ ليل (تاریکی شب) همان نصف شب شرعی (انتصاف الليل) است. سپس خداوند تبارک و تعالی فرمود: و نماز صبح را برپا دار، همانا نماز صبح مورد حضور (و شهود ملائکه) است و این [نماز صبح]، نماز پنجم است و خداوند تبارک و تعالی در تأیید این موضوع فرمود: نمازها را در دو طرف روز برپا دار و دو طرف روز عبارت از مغرب و صبحگاهان است و نیز فرمود: و [همچنین، نماز را در] ساعات نخستین شب برپادار و آن، نماز عشاء است که نماز آخری است.

روایت مذکور، همان روایتی است که ذیل آیه قرآن و به عنوان تفسیر آیه به آن استناد شد، لکن در اینجا و تحت عنوان روایات، به صورت مستقل به آن استناد می‌شود. مستفاد از این روایت، این است که منتهای وقت نماز مغرب، نصف شب است.

روایت دوم: مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بِإِسْنَادِهِ ‌عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِيسَى عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِي نَصْرٍ عَنِ‌ اَلضَّحَّاكِ‌ بْنِ‌ زَيْدٍ عَنْ‌ عُبَيْدِ بْنِ‌ زُرَارَةَ‌ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ فِي قَوْلِهِ‌ تَعَالَى ﴿أ َقِمِ‌ الصَّلاةَ‌ لِدُلُوكِ‌ الشَّمْسِ‌ إِلى‌ غَسَقِ‌ اللَّيْلِ﴾ قَالَ‌: «إِنَّ‌ اللَّهَ‌ افْتَرَضَ‌ أَرْبَعَ‌ صَلَوَاتٍ‌ أَوَّلُ‌ وَقْتِهَا زَوَالُ‌ الشَّمْسِ‌ إِلَى انْتِصَافِ‌ اللَّيْلِ‌ مِنْهَا صَلاَتَانِ‌ أَوَّلُ‌ وَقْتِهِمَا مِنْ‌ عِنْدِ زَوَالِ‌ الشَّمْسِ‌ إِلَى غُرُوبِ‌ الشَّمْسِ‌ إِلاَّ أَنَّ‌ هَذِهِ‌ قَبْلَ‌ هَذِهِ‌ وَ مِنْهَا صَلاَتَانِ‌ أَوَّلُ‌ وَقْتِهِمَا مِنْ‌ غُرُوبِ‌ الشَّمْسِ‌ إِلَى انْتِصَافِ‌ اللَّيْلِ‌ إِلاَّ أَنَّ‌ هَذِهِ‌ قَبْلَ‌ هَذِهِ» [6] .

عبید بن زراره از امام صادق (ع) روایت کرده است که آن حضرت (ع) درباره قول خداوند متعال: ﴿أَقِمِ‌ الصَّلاةَ‌ لِدُلُوكِ‌ الشَّمْسِ‌ إِلى‌ غَسَقِ‌ اللَّيْلِ﴾، فرموده است: همانا خداوند متعال چهار نماز را واجب کرده است که اول وقت آن‌ها از زوال خورشید تا نصف شب است، از این چهار نماز، دو نماز است که اول وقتشان از زمان زوال خورشید تا غروب خورشید است؛ مگر اینکه یکی از آنها (نماز ظهر) قبل از دیگری (نماز عصر) خوانده می‌شود و از آن چهار نماز، دو نماز دیگر است که اول وقتشان از غروب خورشید تا نصف شب است؛ مگر اینکه یکی (مغرب) قبل از دیگری (عشاء) است.

شخصی به نام ضحاک بن زید [یا یزید] در سند این روایت واقع شده است که از مجاهیل است و در کتب رجالی شناخته شده نیست، لکن عرض می‌شود که چون احمدبن محمدبن ابی نصر بزنطی که از مشایخ ثلاث است [که از غیر ثقه روایت نمی‌کنند] از او روایت نقل کرده است، مشکلی ندارد و لذا سند این روایت معتبر است.

دلالت این روایت نیز بر قول مشهور، مبنی بر اینکه منتهای وقت نماز مغرب، نصف شب است، تمام است.

روایت سوم: مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ أَبِي نَصْرٍ عَنِ‌ اَلْقَاسِمِ‌ مَوْلَى أَبِي أَيُّوبَ‌ عَنْ‌ عُبَيْدِ بْنِ‌ زُرَارَةَ‌ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌، قَالَ‌: «إِذَا غَرَبَتِ‌ الشَّمْسُ‌ فَقَدْ دَخَلَ‌ وَقْتُ‌ الصَّلاَتَيْنِ‌ إِلَى نِصْفِ‌ اللَّيْلِ‌ إِلاَّ أَنَّ‌ هَذِهِ‌ قَبْلَ‌ هَذِهِ‌ وَ إِذَا زَالَتِ‌ الشَّمْسُ‌ فَقَدْ دَخَلَ‌ وَقْتُ‌ الصَّلاَتَيْنِ‌ إِلاَّ أَنَّ‌ هَذِهِ‌ قَبْلَ‌ هَذِهِ» [7] .

سند و دلالت این روایت نیز تمام است.

روایت چهارم: مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنْ‌ سَعْدِ بْنِ‌ عَبْدِ اللَّهِ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ عِيسَى وَ مُوسَى بْنِ‌ جَعْفَرٍ عَنْ‌ أَبِي جَعْفَرٍ عَنْ‌ أَبِي طَالِبٍ‌ عَبْدِ اللَّهِ‌ بْنِ‌ الصَّلْتِ‌ عَنِ‌ اَلْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ فَضَّالٍ‌ عَنْ‌ دَاوُدَ بْنِ‌ أَبِي يَزِيدَ وَ هُوَ دَاوُدُ بْنُ‌ فَرْقَدٍ عَنْ‌ بَعْضِ‌ أَصْحَابِنَا عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ؛‌ قَالَ‌: «إِذَا غَابَتِ‌ الشَّمْسُ‌ فَقَدْ دَخَلَ‌ وَقْتُ‌ الْمَغْرِبِ‌ حَتَّى يَمْضِيَ‌ مِقْدَارُ مَا يُصَلِّي الْمُصَلِّي ثَلاَثَ‌ رَكَعَاتٍ‌ فَإِذَا مَضَى ذَلِكَ‌ فَقَدْ دَخَلَ‌ وَقْتُ‌ الْمَغْرِبِ‌ وَ الْعِشَاءِ‌ الْآخِرَةِ‌ حَتَّى يَبْقَى مِنِ‌ انْتِصَافِ‌ اللَّيْلِ‌ مِقْدَارُ مَا يُصَلِّي الْمُصَلِّي أَرْبَعَ‌ رَكَعَاتٍ‌ وَ إِذَا بَقِيَ‌ مِقْدَارُ ذَلِكَ‌ فَقَدْ خَرَجَ‌ وَقْتُ‌ الْمَغْرِبِ‌ وَ بَقِيَ‌ وَقْتُ‌ الْعِشَاءِ‌ الْآخِرَةِ‌ إِلَى انْتِصَافِ‌ اللَّيْلِ»[8] .

امام صادق (ع) فرموده است: هنگامی که خورشید غروب کند، وقت نماز مغرب داخل می‌شود، تا زمانی که به اندازه خواندن سه رکعت نماز مغرب بگذرد و پس از گذشت این مقدار، وقت نماز مغرب و نماز عشاء هر دو داخل می‌شود و این امتداد دارد تا هنگامی که از نیمه شب به اندازه انجام چهار رکعت باقی مانده باشد و هنگامی که این مقدار باقی ماند، وقت نماز مغرب پایان می‌یابد و وقت نماز عشاء تا نیمه شب باقی می‌ماند.

روایت مذکور، مرسله است، لکن عمل اصحاب، ضعف سندی آن را جبران می‌کند.

ادله قول دوم (قول شیخ طوسی، ابن حمزه و ابوالصلاح حلبی)

شیخ طوسی (ره)، ابن حمزه و ابوالصلاح حلبی گفته‌اند که آخرِ وقت نماز مغرب، برای کسی که مختار است (و عذری ندارد)، تا زمان غروب شفق غربی است و در صورت اضطرار، تا گذشت یک‌چهارم شب است. طبق این قول، اگر شفق غربی ناپدید شود، نماز مغرب شخصِ مختار قضا می‌شود، ولی شخص مضطر تا گذشت یک چهارم از شب وقت دارد که نماز مغرب را بخواند.

صاحب مدارک (ره) گفته است: «و قال الشيخ في أكثر كتبه: آخره غيبوبة الشفق المغربي للمختار و ربع الليل مع الاضطرار و به قال ابن حمزة و أبو الصلاح»[9] .

قائلین به این قول به روایاتی از جمله روایات ذیل استناد کرده‌اند؛

روایت اول: صحیحه عمربن یزید: عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ يَحْيَى عَنْ‌ سَلَمَةَ‌ بْنِ‌ الْخَطَّابِ‌ عَنْ‌ مُحَمَّدِ بْنِ‌ الْوَلِيدِ عَنْ‌ أَبَانِ‌ بْنِ‌ عُثْمَانَ‌ عَنْ‌ عُمَرَ بْنِ‌ يَزِيدَ عَنْ‌ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ؛‌ قَالَ‌: «وَقْتُ‌ الْمَغْرِبِ‌ فِي السَّفَرِ إِلَى رُبُعِ‌ اللَّيْلِ» [10] .

عمربن یزید از امام صادق (ع) روایت کرده است که آن حضرت (ع) فرموده است که وقت مغرب در سفر تا یک چهارمِ شب است.

در این روایت، برای سفر که یکی از مصادیق عذر است، انتهای وقت نماز مغرب، یک چهارم شب قرار داده شده است.

روایت دوم: موثقه جمیل بن درّاج: مُحَمَّدُ بْنُ‌ الْحَسَنِ‌ بِإِسْنَادِهِ‌ عَنْ‌ سَعْدِ بْنِ‌ عَبْدِ اللَّهِ‌ عَنْ‌ أَحْمَدَ بْنِ‌ مُحَمَّدٍ عَنِ‌ اَلْحَسَنِ‌ بْنِ‌ عَلِيِّ‌ بْنِ‌ فَضَّالٍ‌ عَنْ‌ جَمِيلِ‌ بْنِ‌ دَرَّاجٍ؛‌ قَالَ‌: قُلْتُ‌ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ‌ عَلَيْهِ‌ السَّلاَمُ‌ مَا تَقُولُ‌ فِي الرَّجُلِ‌ يُصَلِّي الْمَغْرِبَ‌ بَعْدَ مَا يَسْقُطُ الشَّفَقُ؟‌ فَقَالَ‌: «لِعِلَّةٍ‌ لاَ بَأْسَ‌»، قُلْتُ:‌ فَالرَّجُلُ‌ يُصَلِّي الْعِشَاءَ‌ الْآخِرَةَ‌ قَبْلَ‌ أَنْ‌ يَسْقُطَ الشَّفَقُ‌؟ قَالَ:‌ «لِعِلَّةٍ‌ لاَ بَأْسَ» [11] .

راوی از امام صادق (ع) درباره شخصی که بعد از رفتن شفق، نماز مغرب را می‌خواند سؤال کرده است، آن حضرت (ع) فرموده است که اگر عذر داشته باشد، مشکلی ندارد، راوی گفته است که شخصی که نماز عشاء را قبل از رفتن شفق می‌خواند چگونه است؟ آن حضرت (ع) فرموده است که اگر به خاطر عذر باشد، مشکلی ندارد.

از این روایت استفاده می‌شود که انتهای وقت نماز مغرب، برای شخص مختار، سقوط شفق است و برای شخص مضطر، بعد از سقوط شفق نیز جایز است که نماز مغرب را بخواند و مفهوم آن، این است که برای شخص مختار [که عذر ندارد] جایز نیست که بعد از سقوط شفق نماز مغرب را بخواند.

مقتضای جمع بین این دو روایت این است که انتهای نماز مغرب، برای شخص مختار، تا قبل از سقوط شفق است، اما برای شخص مسافر و معذور، انتهای نماز مغرب، بعد از سقوط شفق یا یک چهارم شب است.

«الحمدلله رب العالمین»