1405/06/30
بسم الله الرحمن الرحیم
قاعده نفی سبیل / معانی سبیل در آیه / ظهور آیه و روایات / تطبیقات فقهی قاعده-14050630
موضوع: قاعده نفی سبیل / معانی سبیل در آیه / ظهور آیه و روایات / تطبیقات فقهی قاعده-14050630
جلسه 3
قاعده نفی سبیل؛ بررسی معنای «سبیل» و شمول آن نسبت به احکام اجتماعی
مقدمه
در جلسه قبل بیان شد که قاعده نفی سبیل، حاکم بر احکام اولیه دانسته شده است. ازاینرو، بحث از معیار حکومت و ورود و نیز این مسئله که آیا احکام ثانویه بر احکام اولیه حکومت دارند، مطرح شد که مشهور به آن قائلاند.
پیش از تکمیل این بحث، باید به برخی اشکالات درباره آیه شریفه نفی سبیل پاسخ داد:
﴿وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا﴾.[1]
۱. اشکال: ارتباط نداشتن آیه با بحث فقهی
برخی گفتهاند این آیه مربوط به قیامت است، نه نفی سلطه کفار در دنیا؛ یعنی کفار در روز قیامت هیچ حجتی علیه مؤمنان ندارند. بنابراین، آیه مربوط به مباحث کلامی و معاد است و ارتباطی با بحث فقهی نفی سلطه کفار بر مؤمنان ندارد.
مهمترین قرینه این برداشت، سیاق آیه و آیه قبل است. خداوند درباره منافقان میفرماید:
الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قَالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ نَصِيبٌ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا[2]
منافقان در صورت پیروزی مؤمنان میگفتند: «أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ» و در صورت پیروزی کفار میگفتند: «أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ». سپس خداوند میفرماید:
«فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
و بعد:
«وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا»
بنابراین، ممکن است با توجه به این سیاق، «سبیل» به معنای حجت در قیامت باشد.
احتمالات درباره معنای «سبیل»
الف) حجت در قیامت
بر اساس این احتمال، مقصود این است که کفار در قیامت هیچ حجتی علیه مؤمنان ندارند. این معنا با آیه قبل و برخی روایات تفسیری سازگار است و در منابعی مانند مجمعالبیان، المیزان، کاشف، نمونه و برخی منابع روایی مورد توجه قرار گرفته است.
ب) سلطه تکوینی در دنیا
احتمال دیگر این است که آیه خبر دهد خداوند در عالم تکوین هیچ سلطهای برای کفار بر مؤمنان قرار نداده است. این معنا قابل قبول نیست؛ زیرا در طول تاریخ، نمونههای فراوانی از سلطه کفار بر مؤمنان وجود داشته است؛ از شهادت پیامبران و ظلم به مؤمنان گرفته تا حادثه کربلا.
پس نمیتوان آیه را به معنای نفی تکوینی و خارجی هرگونه سلطه کفار در دنیا دانست.
ج) سلطه تشریعی در دنیا
احتمال سوم این است که آیه ناظر به جعل تشریعی باشد؛ یعنی خداوند در نظام شریعت، حکمی جعل نکرده است که موجب سلطه کفار بر مؤمنان شود.
این معنا با بحث فقهی ما سازگار است؛ زیرا بر اساس آن، در شریعت اسلامی حکمی که مستلزم سلطه و ولایت کفار بر مؤمنان باشد، جعل نشده است.
بنابراین، حتی اگر آیه از جهت دیگری ناظر به حجت در قیامت باشد، این امر مانع از استفاده معنای تشریعی و دنیوی از آن نیست.
روایات و معنای «سبیل»
مرحوم آیتالله بجنوردی در القواعد الفقهیة به این اشکال اشاره کرده است:
هذا، ولكن ربما يقال، بقرينة قوله تعالى قبله: ﴿فالله يحكم بينكم يوم القيامة﴾، إن المراد من السبيل هي الحجة في يوم القيامة؛ أي: لا حجة للكافرين على المؤمنين يوم القيامة، بل تكون الحجة للمؤمنين عليهم في ذلك اليوم.
ويؤيد هذا المعنى ما رواه الطبري في تفسيره، عن ابن ركيع، بإسناده عن أمير المؤمنين علي بن أبي طالب عليه السلام:
قال رجل: يا أمير المؤمنين، أرأيت قول الله: ﴿ولن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلاً﴾، وهم يقاتلوننا فيظهرون ويقتلون؟
قال له علي عليه السلام: «ادنه، ادنه»، ثم قال عليه السلام: «فالله يحكم بينهم يوم القيامة، ﴿ولن يجعل الله للكافرين على المؤمنين سبيلاً﴾ يوم القيامة».
نعم، تفسيره عليه السلام بالحجة في يوم القيامة، حيث إنه في مقام بيان أنه ليس المراد من نفي السبيل نفي القهر والغلبة الخارجية التكوينية، فتكون تلك الغلبة خارجة عن عموم نفي السبيل.
وخروج مثل هذه الغلبة از عموم، أمر واضح و محسوس در خارج است؛ فقد قال الله تبارك وتعالى في قضية انكسار المسلمين في غزوة أُحد: ﴿إن يمسسكم قرح فقد مس القوم قرح مثله وتلك الأيام نداولها بين الناس﴾.
والحاصل: أن الإمام عليه السلام بصدد بيان أن هذا العموم ليس عقلياً كي لا يكون قابلاً للتخصيص، وأن الغلبة الخارجية خارجة عن تحت العموم.[3]
ممکن است به قرینه آیه قبل، «سبیل» را به معنای حجت در قیامت بدانیم و روایات نیز این معنا را تأیید کنند.
از جمله، در تفسیر طبری از ابنعباس و نیز در روایتی از امیرالمؤمنین(ع) این معنا مورد توجه قرار گرفته است.
در آن روایت، شخصی از امیرالمؤمنین(ع) میپرسد: اگر خداوند فرموده است «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا»، پس چگونه کفار در دنیا با ما میجنگند، ما را میکشند و بر ما غلبه میکنند؟
این سؤال بر این اساس شکل گرفته که «سبیل» به معنای سلطه خارجی و تکوینی در دنیا گرفته شده است؛ در حالی که پاسخ روایت، آیه را ناظر به حجت در قیامت میداند.
۴. جمع میان معنای روایی و معنای فقهی
وجود این روایات، موجب کنار گذاشتن معنای فقهی و تشریعی آیه نمیشود؛ بلکه میتوان میان این معانی جمع کرد.
بنابراین، آیه میتواند دارای جهات و مصادیق مختلف باشد:
• حجت در قیامت
• نفی سلطه و ولایت تشریعی کفار بر مؤمنان در دنیا
در نتیجه، روایت میتواند ناظر به یکی از معانی یا مصادیق آیه باشد، بدون اینکه معنای دیگر را نفی کند.
۵. استناد به ظهور آیه
برای استفاده از معنای سلطه دنیوی، باید به ظهور آیه توجه کرد. در علم اصول، ظهورات در صورت نبودن قرینه برخلاف، حجتاند و یکی از مهمترین مبانی حجیت ظهور، بنای عقلاست؛ یعنی عقلا کلام متکلم را در صورت نبودن قرینه، بر ظاهر آن حمل میکنند.
در اینجا باید بررسی شود که آیا جمله:
«فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
قرینهای متصل و مانع از ظهور آیه در معنای دنیوی هست یا نه.
از سوی دیگر، فقها در موارد متعددی در فقه به این آیه استناد کرده و از آن نفی سلطه و ولایت غیرمسلمان بر مسلمان را استفاده کردهاند. بنابراین، این قرینه بهگونهای نیست که بتواند به طور کامل ظهور آیه در معنای مورد استفاده فقها را از بین ببرد.
۶. استناد فقها به قاعده نفی سبیل
در تفسیر کاشف نیز برای برخی احکام فقهی به این آیه استناد شده است؛ با این مضمون که خداوند در اسلام حکمی جعل نکرده که مقتضی سلطه و ولایت غیرمسلمان بر مسلمان باشد.
از جمله موارد استناد به این قاعده:
الف) حضانت و سرپرستی کودک مسلمان
إذا كان أبو الطفل مسلما و أمّه غير مسلمة، فلا حقّ لها في حضانة الطفل، لأنّ الولد يتبع أشرف الأبوين دينا و يكون حكمه حكم المسلم. [4]
اگر پدر و مادر کودک از نظر دین متفاوت باشند، در احکام مربوط به حضانت، ولایت و سرپرستی باید مسئله سلطه غیرمسلمان بر مسلمان مورد توجه قرار گیرد. بر اساس قاعده نفی سبیل، برای غیرمسلمان ولایتی که موجب سلطه بر مسلمان شود، ثابت نمیشود.
ب) وصایت بر فرزندان مسلمان
اگر مسلمانی فرزندان صغیر داشته باشد، نمیتواند غیرمسلمان را بهگونهای وصی قرار دهد که ولایت و سرپرستی فرزندان مسلمان را بر عهده بگیرد:
« لا يجوز للمسلم أن يوصي بأولاده الصغار إلى غير المسلم و إن فعل بطلت الوصية.» [5]
یعنی چنین وصیتی در جهت ولایت و سرپرستی آنان نافذ نخواهد بود.
ج) حکم حاکم غیرمسلمان
از موارد دیگر این است:
« انّ حكم الحاكم غير المسلم لا ينفذ في حق المسلم و إن كان حقّا.»[6]
یعنی حکم حاکم و قاضی غیرمسلمان نسبت به مسلمان، در صورتی که مستلزم ولایت و سلطه بر او باشد، نافذ نخواهد بود.
۷. تقسیم انسانها بر اساس جهانبینی
برای روشنتر شدن بحث، انسانها را از جهت جهانبینی میتوان به دو گروه کلی تقسیم کرد:
1. جهانبینی واقعگرا
2. جهانبینی خیالگرا یا ایدهآلیستی
اکثریت انسانها اصل واقعیت خارجی را پذیرفتهاند، هرچند برخی مکاتب ایدهآلیستی در تفسیر واقعیت خارجی دیدگاه متفاوتی دارند و حتی امور محسوس را نیز ممکن است صرفاً در حد ادراک و تصور تحلیل کنند.
در جهانبینی واقعگرا، واقعیت خارجی پذیرفته میشود.
۸. جهانبینی مادی و الهی
در جهانبینی مادی، واقعیت به عالم طبیعت و ماده محدود میشود و ماورای طبیعت پذیرفته نمیشود.
اما در جهانبینی الهی، علاوه بر عالم طبیعت، عالم ماورای طبیعت نیز پذیرفته میشود؛ بنابراین طبیعت تنها بخشی از واقعیت است.
سپس در میان صاحبان جهانبینی الهی، میان مسلمانان و غیرمسلمانان تفکیک میشود. غیرمسلمانان نیز در فقه به گروههای مختلفی تقسیم میشوند؛ از جمله کافر کتابی و کافر غیرکتابی. کافر کتابی مانند یهودی و مسیحی است و کافر غیرکتابی در این عنوان قرار نمیگیرد.
پس در قاعده:
﴿وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا﴾.[7]
باید ابتدا عنوان کلی کافر و غیرمسلمان را در نظر گرفت و سپس در مرحله تطبیق، تفاوت احکام گروههای مختلف غیرمسلمان را بررسی کرد.
مراتب دین: اسلام، ایمان، تقوا و یقین
در روایتی از امام رضا(ع)، برای دین چهار مرتبه بیان شده است:
و عن الوشّاء، عن أبي الحسن عليه السّلام قال: سمعته يقول: «الإيمان فوق الإسلام بدرجة، و التقوى فوق الإيمان بدرجة، و اليقين فوق التقوى بدرجة، و ما قسّم في الناس شيء أقلّ من اليقين.[8]
1. اسلام 2. ایمان 3. تقوا 4. یقین
اسلام
اسلام مرتبهای است که با اقرار زبانی به مقدسات و اظهار عملی همراه است؛ مانند گفتن شهادتین و انجام ظاهری اعمال اسلامی.
ایمان
ایمان مرتبه بالاتری است و عبارت است از اعتقاد قلبی به مقدسات. بنابراین، میان اسلام و ایمان تفاوت است؛ ممکن است شخص در ظاهر اظهار اسلام کند، ولی مرتبه اعتقاد قلبیِ لازم برای ایمان را نداشته باشد.
تقوا
تقوا مرتبهای بالاتر از ایمان است که در آن، آثار ایمان در رفتار و زندگی انسان بیشتر ظهور میکند.
یقین
یقین بالاترین مرتبه است؛ یعنی انسان نسبت به مقدسات به مرحلهای از یقین و شهود قلبی میرسد که حقایق مورد اعتقاد مؤمنان برای او به صورت یقین قلبی تحقق پیدا میکند.
این مراتب در ادامه بحث میتواند برای شناخت تفاوت اسلام، ایمان، تقوا و یقین و احکام مترتب بر هر یک مورد توجه قرار گیرد.
تفاوت کاربرد «مؤمن» در قرآن و روایات
در قرآن، «مؤمن» به معنای عام به کار رفته و اهل سنت را نیز شامل میشود؛ اما در برخی روایات، «مؤمن» در معنای خاص، یعنی شیعه و معتقد به ولایت و امامت، استعمال شده است. معیار ایمان در معنای قرآنی، توحید، نبوت و معاد است. معنای خاص روایی نیز میتواند بیانگر تأویل، مصداق یا مرتبهای خاص از ایمان باشد و با معنای عام قرآنی تعارض ندارد؛ بنابراین نمیتوان گفت «مؤمن» در قرآن فقط به شیعه اطلاق شده است.
حکم اهل سنت از جهت طهارت
اهل سنت، به عنوان مسلمان، در اصل محکوم به طهارتاند؛ مگر اینکه عنوان خاص دیگری موجب تغییر حکم شود. آنان به اصول اسلام معتقدند و محبت اهلبیت نیز اختصاص به شیعه ندارد؛ چنانکه استقبال گسترده مردم نیشابور از امام رضا(ع) نمونهای از محبت اهلبیت در میان غیرشیعیان است.
تفکیک اهل سنت، اهل کتاب و سایر کفار
در بحث طهارت باید میان مسلمانان غیرشیعه، اهل کتاب مانند یهود و مسیحیان، و کفار غیر اهل کتاب مانند منکران خدا و اصول دین تفاوت گذاشت. اهل سنت مسلمان و طاهرند. درباره اهل کتاب، در فقه امامیه دو دیدگاه درباره طهارت و نجاست وجود دارد. دیدگاه مشهور تاریخی، نجاست آنان بوده، ولی برخی فقها قائل به طهارت شدهاند؛ از جمله آیتالله حکیم. آیتالله بروجردی و امام خمینی قائل به نجاست بودهاند، در حالی که آیتالله سیستانی و مقام معظم رهبری قائل به طهارتاند. نظر مورد بحث، طهارت اهل کتاب است.
تفاوت اسلام و تشیع
برای تشخیص کفر باید میان اصول مشترک ادیان، اصول اسلام و اصول مذهب شیعه تفکیک کرد. اصول مشترک شامل توحید، نبوت عامه و معاد است. در اسلام، نبوت خاصه پیامبر اکرم(ص) نیز جزء اعتقاد لازم است؛ بنابراین کسی که نبوت ایشان را نپذیرد، مسلمان نیست.
در اصطلاح رایج، اصول مذهب شیعه پنج مورد شمرده میشود: توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد. این تقسیمبندی، اصطلاح فقها و متکلمان است و نباید آن را لزوماً متن یک روایت دانست.
ازاینرو، اهل سنت مسلماناند، هرچند شیعه نیستند؛ زیرا توحید، نبوت پیامبر اکرم(ص) و معاد را پذیرفتهاند. اما یهودیان و مسیحیان، چون نبوت خاصه پیامبر اسلام(ص) را نپذیرفتهاند، مسلمان محسوب نمیشوند. بنابراین، نبوت خاصه در معیار اسلام و کفر نقش دارد، ولی امامت ملاک اسلام و کفر به این معنا نیست.
سه احتمال در معنای «سبیل»
در آیه شریفه:
﴿وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا﴾.[9]
سه معنا برای «سبیل» مطرح شده است:
1. سلطه تکوینی و خارجی: با تاریخ سازگار نیست؛ زیرا کفار در موارد فراوان بر مسلمانان سلطه داشتهاند.
2. سلطه تشریعی: خداوند در نظام قانونگذاری حکمی قرار نداده که موجب سلطه کفار بر مؤمنان شود.
3. حجت اخروی: کفار در قیامت حجتی بر مؤمنان نخواهند داشت.
برخی روایات «سبیل» را به حجت تفسیر کردهاند؛ اما این روایت لزوماً معنای آیه را منحصر به حجت نمیکند و میتواند بیان مصداق یا تأویل باشد.
بررسی سیاق آیه
در آیات پیشین از منافقان و رابطه آنان با کفار و مؤمنان سخن گفته شده است:
« الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ »[10]
سپس میفرماید:
«فَاللَّهُ یَحْکُمُ بَیْنَکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ»[11]
این سیاق، احتمال معنای اخروی را تقویت میکند؛ اما بهتنهایی ثابت نمیکند که «سبیل» فقط به معنای حجت است. جمله پایانی:
«وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»[12]
میتواند حکمی کلی و مستقل باشد و معنای نفی سلطه تشریعی را نیز دربرگیرد.
جمع میان معنای روایی و ظهور آیه
«سبیل» در اصل به معنای راه است و با توجه به سیاق میتواند به معنای راه، سلطه، غلبه یا حجت به کار رود. ظهور آیه در نفی سلطه بهسادگی از بین نمیرود. اگر روایتی آن را به حجت تفسیر کند، تا زمانی که روایت صریحاً نگوید «فقط همین معنا مراد است»، نمیتوان سایر معانی را نفی کرد.
بنابراین، حجت اخروی و نفی سلطه تشریعی قابل جمعاند و روایت میتواند یکی از مصادیق یا معانی آیه را بیان کند.
جمعبندی
1. یکی از اشکالات به قاعده نفی سبیل این است که آیه «وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكَافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا» را مربوط به حجت کفار در قیامت بدانیم.
2. قرینه اصلی این اشکال، آیه قبل است: «فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ».
3. برای آیه، دستکم سه احتمال مطرح شد: حجت در قیامت، جعل تکوینی در دنیا، و جعل تشریعی در دنیا.
4. جعل تکوینیِ نفی سلطه کفار بر مؤمنان قابل قبول نیست؛ زیرا در تاریخ، نمونههای فراوانی از سلطه کفار بر مؤمنان وجود داشته است.
5. بر اساس احتمال جعل تشریعی، خداوند حکمی جعل نکرده است که موجب سلطه و ولایت کفار بر مؤمنان شود.
6. روایاتی که «سبیل» را به حجت در قیامت تفسیر کردهاند، لزوماً مانع از استفاده معنای تشریعی و دنیوی از آیه نیستند.
7. در علم اصول، ظهور الفاظ با بنای عقلا حجت است و باید بررسی کرد که آیا قرینهای مانع از ظهور آیه در معنای مورد استفاده فقها وجود دارد یا خیر.
8. فقها در برخی مسائل مانند حضانت، وصایت و ولایت به قاعده نفی سبیل استناد کردهاند.
9. در مواردی که سرپرستی و ولایت غیرمسلمان بر مسلمان موجب سلطه بر مسلمان شود، قاعده نفی سبیل مورد استناد قرار میگیرد.
10. در ادامه بحث، میان جهانبینی مادی و الهی و سپس میان مسلمانان و غیرمسلمانان تفکیک شد.
11. در یک تقسیم، مراتب دین عبارتاند از: اسلام، ایمان، تقوا و یقین.
12. اسلام ناظر به اقرار و اظهار است، ایمان به اعتقاد قلبی، تقوا مرتبه بالاتر التزام عملی و یقین مرتبه عالیتر معرفت و شهود قلبی است.