1404/11/08
بسم الله الرحمن الرحیم
بیان مطلب اول: قرارداد آتی «2»/باب سوم: مشروعیت معاملات بورسی/فقه بورس و اوراق بهادار
موضوع: فقه بورس و اوراق بهادار/باب سوم: مشروعیت معاملات بورسی/ بیان مطلب اول: قرارداد آتی «2»
بیان مقام اول: مشروعیت قرار دادهای آتی
قبل از ورود در اصل بحث و بیان مشروعیت و عدم مشروعیت قراردادهای آتی بیان دو نکته در جهت جامعیت بحث و روشن شدن موضوع محل بحث از تمام جهات لازم میباشد.
نکته اول این است که در تعریف قرارداد آتی آمده بود (قراردادی است که فروشنده براساس آن متعهد میشود در سررسید معین، مقدار معینی از کالای مشخص را به قیمتی که الان تعیین میکنند بفروشد و در مقابل طرف دیگر قرارداد متعهد میشود آن کالا را با آن مشخصات خریداری کند)، در مورد نوع این تعهد خریدار و فروشنده چندین احتمال وجود دارد:
۱. نوعی معاهده و تعهد طرفینی هست. به عبارتی قرار داد آتی یک نحوه عهد و پیمان میباشد. البته اگر به معنای عقد اصطلاحی باشد، نیاز به ایجاب و قبول دارد و در این مورد ایجابی صورت نگرفته است، بلکه فقط یک تفاهم صورت گرفته است.
۲. نوعی تعهد و شرط ابتدائی از جانب طرفین هست، در مقابل شرط ضمن عقد. شرط ابتدایی یعنی الزامی که یک شخصی بر علیه خودش می پذیرد و کاری با التزام طرف مقابل ندارد، به عنوان مثال فروشنده می گوید اینجانب ملتزم می شوم در فلان تاریخ کالا را به قیمت امروز به فلانی بفروشم.
۳. نوعی شرط ضمن عقد میباشد و در واقع قرارداد آتی عقدی مستقل نمیباشد، بلکه در ضمن عقود دیگر مثل سلف محقق میشود.
۴. نوعی تعهد معوّضه هست و در واقع قرار داد آتی، نه عقد مستقل هست و نه شرط ضمن عقد دیگر، بلکه تعهدی در عوض تعهد دیگر هست؛ به این صورت که یک طرف میگوید: من تعهد میدهم به شرط اینکه شما هم تعهد بدهید و طرف مقابل هم تعهد میدهد به شرط اینکه طرف دیگر تعهد بدهد.
نکته دوم این است که قراردادها بر اساس قصد خریدار و فروشنده بر دو نوع میباشند:
الف: در زمان انعقاد قرارداد، فروشنده واقعا متعهد به فروش کالا و خریدار متعهد به خرید آن میباشد. به عبارتی قصد آنها از این قرارداد انتقال کالا و تسویه فیزیکی هست.
ب: در زمان انعقاد قرارداد، بنای اصلی خریدار و فروشنده، تسویه نقدی است و اصلا قصد انتقال کالا و تسویه فیزیکی ندارند. به عبارتی در این نوع از قرارداد، نه کالایی در میان هست و نه پول کالا، بلکه فقط یک وجه تضمين در میان هست و در نهایت آن دو نفری که باقی میمانند با پول نقد تسویه میکنند و منفعت مالی یا نصیب خریدار میشود و یا نصیب فروشنده.
با توجه به نکات مذکور قراردادهای آتی بر هشت قسم قابل تصور میباشند:
۱. قرارداد آتی به معنای معاهده در فرض وجود قصد حقیقی بر تبادل کالا؛
۲. قرارداد آتی به معنای معاهده در فرض عدم وجود قصد حقیقی بر تبادل کالا؛
۳. قرارداد آتی به معنای شرط ابتدائي در فرض وجود قصد حقیقی بر تبادل کالا؛
۴.قرارداد آتی به معنای شرط ابتدایی در فرض عدم وجود قصد حقیقی بر تبادل کالا؛
۵. قرارداد آتی به معنای شرط ضمن عقد در فرض وجود قصد حقیقی بر تبادل کالا؛
۶.قرارداد آتی به معنای شرط ضمن عقددر فرض عدم وجود قصد حقیقی بر تبادل کالا؛
۷.قرارداد آتی به معنای تعهد معوضه در فرض وجود قصد حقیقی بر تبادل کالا؛
۸.قرارداد آتی به معنای تعهد معوضه در فرض عدم وجود قصد حقیقی بر تبادل کالا.
از آنجا که قراردادهای آتی در فرض عدم وجود قصد حقیقی بر تبادل کالا باطل بوده و مشروعیت ندارند چون در روز قرارداد قصد و اراده جدی بر خرید و فروش وجود نداشته و یک انشاء ظاهری محقق شده است، در حالی که قصد جدی بر عقد از شروط عقود میباشد، مباحث این مقام در قالب چهار مسأله مستقل مورد بحث و بررسی قرار میگیرد و آن مسائل عبارتند از :
۱. بیان مشروعیت و عدم مشروعیت اصل قرارداد آتی به معنای معاهده؛
۲. بیان مشروعیت و عدم مشروعیت اصل قرارداد آتی به معنای تعهد ابتدایی؛
۳. بیان مشروعیت و عدم مشروعیت اصل قرارداد آتی به معنای شرط ضمن عقد؛
۴. بیان مشروعیت و عدم مشروعیت قرارداد آتی به معنای تعهد معوّضه.
