مطلب دوّم: عاقله و احکام آن «1»/فصل چهارم: توابع /کتاب الديات

موضوع: کتاب الديات/فصل چهارم: توابع /مطلب دوّم: عاقله و احکام آن «1»

(الثاني في العاقلة) التي تحمل دیة الخطأ

سمّیت بذلك إمّا من العقل و هو الشدّ و منه سمّی الحبل عِقالا لأنّها تعقل الإبل بفناء وليّ المقتول المستحقّ للدیة أو لتحمّلهم العقل و هو الدیة و سمّیت الدیة بذلك لأنّها تعقل لسان الوليّ المقتول أو من العقل و هو المنع لأنّ العشیرة کانت تمنع القاتل بالسیف في الجاهلیّة ثمّ منعت عنه في الإسلام بالمال.

(و هم من تقرّب) إلی القاتل (بالأب) کالإخوة و الأعمام و أولادهم (و إن لم یکونوا وارثین في الحال).

(الثاني في العاقلة)

بیان مطلب دوّم: عاقله و احکام آن

همان‌طور که در گذشته بیان شد، اگر جنایت از نوع خطای محض باشد پرداخت دیه بر عهده عاقله ثابت می‌گردد لذا در ما نحن فیه مقداری در مورد عاقله و احکام آن بحث می‌شود و به جهت روشن شدن همه زوایای بحث مناسب این است که احکام مذکور در ما نحن فیه نیز در قالب فروعات مستقلّ مورد بررسی قرار گیرند.

قبل از ورود در اصل بحث و بیان فروعات، شارح؟ره؟ مقداری در مورد معنای عاقله و وجه نام‌گذاری آن توضیح می‌دهند.

ایشان می‌فرمایند: عاقله، یعنی کسی که دیه خطا را تحمّل می‌کند یا از ریشه عقل به معنای استحکام است و از همین ریشه، ریسمان نیز عِقال نامیده شده است. این نام‌گذاری یا به این جهت است که آن‌ها شتر و مورد دیه را برای ولیّ مقتول که مستحقّ دیه است نگه می‌دارند و یا به جهت بر عهده گرفتن عَقل یعنی دیه است و چون دیه باعث بازداشتن خانواده مقتول از انتقام می‌شود به عقل نام‌گذاری شده است. یا از ریشه عقل به معنای منع است؛ زیرا در جاهلیّت، عشیره، قاتل را با شمشیر حفظ کرده و مانع کشتن او می‌شدند و در اسلام، این منع با پرداخت دیه جایگزین شد.

(و هم من تقرّب)

فرع اوّل

در این فرع در واقع به دو مطلب پرداخته می‌شود؛ یکی این‌که عاقله چه کسانی هستند؟ و دوّم این‌که کیفیّت تقسیم دیه بر عاقله چگونه است؟

به عبارتی چه کسانی باید دیه جنایت خطای محض را پرداخت کنند؟ و هر یک از آن‌ها چه مقدار باید پرداخت کند؟

در این مورد در مجموع سه نظریّه وجود دارد:

1) مشهور علماء و مصنّف؟رهم؟ قائل به این هستند که عاقله، بستگان نسبی پدری (یا پدری و مادری[1] ) هستند، چه بالفعل ارث ببرند و چه بالفعل ارث نبرند، مانند برادران، عموها و اولاد آن‌ها و چون در ادامه بیان می‌شود که زنان به عنوان عاقله حساب نمی‌شوند مراد از این قول بستگان ذکور نسبی پدری خواهد بود. شارح؟ره؟ در مسالک بعد از بیان این نظریّه می‌فرمایند: «هذا هو المشهور بین الأصحاب»[2] .

دلیل آن‌ها بر این مطلب آن است که در روایات متعدّد دیه قتل خطای محض بر عهده عصبه میّت قرار داده شده است و مطابق عرف و لغت، عصبه به بستگان ذکور نسبی پدری (یا پدر و مادری) اطلاق می‌گردد.[3]

ظاهر کلام مشهور این است که دیه به صورت مساوی[4] در بین عاقله تقسیم می‌شود.