مطلب دوّم: توابع و ملحقات «20»/فصل سوّم: دیه جراحات /کتاب الديات

موضوع: کتاب الديات/فصل سوّم: دیه جراحات /مطلب دوّم: توابع و ملحقات «20»

(و من لا وليّ له فالحاکم ولیّه یقتصّ) له (من المتعمّد) و یأخذ الدیة في الخطأ و الشبیه.

(و قیل) و القائل الشیخ و أتباعه و المحقّق و العلّامة بل کاد یکون إجماعا: (لیس له العفو عن القصاص و لا الدیة) لصحیحة أبي ولّاد عن الصادق؟ع؟ في الرجل یقتل و لیس له وليّ إلّا الإمام: «أنّه لیس للإمام أن یعفوَ و له أن یقتل و یأخذ الدیة» و هو یتناول العمد و الخطأ.

(و من لا وليّ له فالحاکم ولیّه)

بیان مسأله هشتم: حکم فاقد ولیّ

بحث در مورد این است که اگر کسی کشته شود یا جنایتی بر او عارض گردد و ولیّ نداشته یا ولیّ او در دسترس نباشد، حکم آن چه می‌باشد؟

در روایتی که صاحب وسائل؟ره؟ نقل نموده است، أبی ولّاد حنّاط از امام صادق؟ع؟ در همین زمینه در مورد شخص مسلمانی که کشته شده است و تمام نزدیکان او کافر ذمّی بوده‌اند سؤال کرده است. امام؟ع؟ در پاسخ فرمودند: «علی الإمام أن یعرض علی قرابته من أهل بیته [دینه] الإسلام، فمن أسلم منهم فهو ولیّه، یدفع القاتل إلیه فإن شاء قتل، و إن شاء عفا و إن شاء أخذ الدیة، فإن لم یسلم أحد کان الإمام وليّ أمره، فإن شاء قتل و إن شاء أخذ الدیة فجعلها في بیت مال المسلمین لأنّ جنایة المقتول کانت علی الإمام فکذلک تکون دیته لإمام المسلمین، قلت: فإن عفا عنه الإمام قال: فقال: إنّما هو حقّ جمیع المسلمین و إنّما علی الإمام أن یقتل أو یأخذ الدیة و لیس له أن یعفوَ»[1] .

در حدیث دوّم از همین باب آمده است: «عن أبي ولّاد قال: قال أبو عبداللّه؟ع؟ في الرجل یقتل و لیس له وليّ إلّا الإمام: إنّه لیس للإمام أن یعفو، له أن یقتل، أو یأخذ الدیة فیجعلها في بیت مال المسلمین، لأنّ جنایة المقتول کانت علی الإمام و کذلک تکون دیته لإمام المسلمین».[2]

خلاصه آن‌که در این روایت آمده است: اگر کسی کشته شود و ولیّ دم نداشته باشد، امام؟ع؟ ولیّ دم او خواهد بود و او می‌توان قصاص کند یا دیه بگیرد ولی حقّ عفو و گذشت نسبت به قصاص و دیه را ندارد.

علاوه بر روایت مذکور صاحب جواهر؟ع؟ برای ولیّ قرار گرفتن امام؟ع؟ به سه دلیل دیگر نیز استناد نموده است. ایشان در این زمینه می‌فرمایند: «لأنّه الوارث و ولیّ من لا وليّ له و أولی بالمؤمنین من أنفسهم».[3]