قاعده حمل بر عهد ذهنی/حجية ظواهر الألفاظ /الأمارات

موضوع: الأمارات/حجية ظواهر الألفاظ /قاعده حمل بر عهد ذهنی

قاعده حمل مجمل بر عهد ذهنی

مباحث اصولی ما به این نکته منتهی گردید که آنچه در قلمرو عهد ذهنی قرار می‌گیرد، به گونه‌ای است که مطلبِ القاشده، ولو آنکه تام و کامل نباشد و به صورت مجمل ذکر گردد، بر همان معنای عهد ذهنی حمل خواهد شد.

تبیین و دلالت بر معنای غالب

شایان ذکر است که این مبحث از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. حال، یکی از مسائل مطروحه آن است که گاه کلامی به عنوان تبیین القاء می‌گردد و مقصود از آن واژه یا سخن، روشنگری و تبیینِ مراد است؛ تبیین نیز غالباً ناظر بر معنای غالبِ آن واژگان بیان می‌شود و به همان معنای غالب بازمی‌گردد.

دلالت ادات تأکید بر تکرار در جمله اسمیه

بنابراین، در مواردی که کلام به معنای غالب بازمی‌گردد، غلبه به هر صورتی که باشد، افاده تأکید می‌کند؛ چرا که اساساً معنای تأکید، معنای غالب در هر سنخی از نسبت‌های میان مبتدا و خبر به شمار می‌رود. برای نمونه، در نسبتی که میان مبتدا و خبر برقرار می‌گردد، چنانچه جمله با ادات «إنّ» آغاز شود، این امر موجب تأکید نسبت خبریِ اسنادیافته به مبتدا خواهد شد. چنان‌که در آیه شریفه: ﴿إنّ لهم جنّات تجری من تحتها الانهار﴾ (سوره بقره، آیه ۲۵) ملاحظه می‌شود، حرف «إنّ» در واقع مخاطب را به تکرار جمله توجه می‌دهد؛ بدین معنا که جمله در تقدیر، دارای تکرار است.

لکن در اینجا تکرارِ لفظی رخ نداده، بلکه وجود این حرف ما را از تکرار کلام بی‌نیاز ساخته است. بدیهی است که اگر مطلبی دو یا سه مرتبه بیان می‌گردید، نشان‌دهنده تحققِ عینی آن حقیقت و دارا بودن اثری جدی بود؛ فلذا تکرار در کلام برای افاده تأکید وضع شده است. در آیه شریفه نیز به جای تکرار لفظی جمله، از واژه «إنّ» استفاده شده است: ﴿إنّ لهم جنّات تجری من تحتها الانهار﴾؛ از این رو، این ادات در زبان فارسی گاه به معنای «تحقیق» و به صورت «به تحقیق» ترجمه می‌گردد. افزون بر این، در خصوص نسبتی که میان مبتدا و خبر برقرار می‌شود، جار و مجرور «لهم» نیز به کار رفته است که خودِ «لام» در «لهم»، تأکید دیگری برای مخاطبان به شمار می‌رود. بنا بر آنچه ذکر شد، در عبارت «إنّ لهم»، حرف «إنّ» مرتبه نخستِ تأکید و «لام» در «لهم» مرتبه دومِ تأکید را افاده می‌کند. این ساختار در حقیقت در مقام تکرار جمله قرار دارد، لکن حضور «إنّ» ما را از تکرار لفظی بی‌نیاز می‌سازد؛ یعنی این تأکید به نحو مکرر دلالت دارد بر اینکه برای آنان باغ‌هایی بهشتی مقرر گشته است: ﴿إنّ لهم جنّات تجری من تحتها الانهار﴾.

بر این اساس، این واژه در زبان فارسی گاه به معنای تحقیق و واژه «به تحقیق» ترجمه می‌گردد. همچنین در نسبتی که بین مبتدا و خبر برقرار می‌شود، تعبیرِ «لهم» ناظر به آنان است و لامِ جر در «لهم» خود تأکیدی برای مخاطبان به شمار می‌رود. در تعبیر «إنّ لهم»، حرف «إنّ» نوعی از تأکید و لامِ «لهم» تأکید دیگری است. این وجه از کلام در مقام تکرار جمله است، لکن ما را از تکرار لفظی بی‌نیاز می‌گرداند؛ بدین معنا که این تأکید به نحو مکرر دلالت دارد بر اینکه برای ایشان بهشت‌هایی مهیاست: ﴿إنّ لهم جنّات تجری من تحتها الانهار﴾.

تطبیق قاعده بر عهد ذهنی در آیه شریفه

شایان توجه است که در اینجا نیز یک عهد ذهنی وجود دارد که تبیین‌کننده مقصود است. حقیقت این عهد ذهنی آن است که کنشگرانِ عمل صالح و کار خیر، هرگز عملشان تباه و هدر نخواهد شد؛ بلکه کنش آنان یقیناً به نتیجه عینی و واقعی منتهی می‌گردد. نیل به نتیجه واقعی و اعطای پاداش عمل آنان قطعی و حتمی بوده و عاری از اثر نخواهد بود. این همان معنایی است که ما در عهد ذهنی خود به وضوح بدان علم داریم؛ چرا که آگاهیم خداوند تبارک و تعالی پاداش هیچ فاعلِ خیری را ناتمام رها نساخته و عمل او را ضایع نمی‌گرداند. از این رو، تأکیدهایی که در برخی از این آیات شریفه وارد شده، ناظر بر همان معنای معهود ذهنی است و آن معنای معهود موجب استحکام و تثبیت قطعی مطلب می‌گردد. همان‌گونه که معروض افتاد، این ساختار در مقام تکرارِ مطلب است و تکرار نیز افاده تأکید می‌کند؛ شارع مقدس از طریق این تأکید در بیان حکم الهی، در صدد بیان این حقیقت است که این امر واجد یک اثر تکوینی قطعی و عینی می‌باشد. از سوی دیگر، این بیان نوعی تشریع نیز به شمار می‌رود؛ بدین معنا که همگان آگاه باشند نتیجه عمل آنان مسلم بوده و باری‌تعالی پاداش آن را پرداخت خواهد نمود و این اثر قطعاً حاصل خواهد شد.

جنبه‌های تکوینی و تشریعی تأکید در آیه

در این موضع، توجه به دو نکته حائز اهمیت است: نخست آنکه تأکیدِ مذکور راجع به فعلِ خداوند متعال است؛ بدین معنا که پروردگار یقیناً این امر را محقق می‌سازد. دوم آنکه کلام در قالب قضیه حقیقیه القاء شده است؛ یعنی برای مکلفین به طور قطعی مثمر ثمر بوده و نتیجه آن حاصل خواهد شد: إنّ ﴿لهم جنّات تجری من تحتها الانهار﴾.

بنابراین، اثر و پاداش قطعی برای عمل صالح آنان وجود دارد و کنش‌های ایشان قرینِ نتیجه خواهد بود.

افزون بر این، نکته دیگری که از این سیاق مستفاد می‌گردد آن است که غرض از این تأکید، سوق دادن مکلفین به اهتمام ورزیدن به کار شایسته است. این سنخ از تأکید بدین معناست که فاعلانِ عمل، ارزش و منزلت والایی برای کار خود قائل شده و به نحو قطعی بدانند که کنش آنان قرین اثر خواهد بود. بنابر‌این، غایت تأکید آن است که توده مردم و آحاد مکلفین به این فعل و عمل صالح اهتمام ورزند و آگاه باشند که این عمل برای آنان نتیجه‌بخش بوده و دارای پاداش حتمی است.

در نهایت، ما تمام این شواهد و تأکیدها را به همان عهد ذهنی ارجاع دادیم؛ عهد ذهنی مبیّنِ این حقیقت است که عمل هیچ عاملی هرگز ضایع نگشته، بلکه به نحو کامل و تمام محقق می‌گردد.

موضوع مباحث آتی

امید است در مباحث آتی بتوانیم پیرامون صیغ امر و نهی و کیفیت جریانِ این حرف «إنّ» که واجد ویژگیِ صدارت‌طلبی در آغاز کلام می‌باشد و نیز برآیند و نتیجه اصولی آن، به تفصیل بحث و تبادل نظر نماییم؛ إن‌شاءالله تعالی.