1405/08/11
بسم الله الرحمن الرحیم
دلالت آیه صادقین بر قاعده صدق در روابط بینالملل/قاعده صدق در سوره مائده /روابط بین الملل
موضوع: روابط بین الملل/قاعده صدق در سوره مائده /دلالت آیه صادقین بر قاعده صدق در روابط بینالملل
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان، برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
﴿إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ﴾ [1] ؛ این یک مطلب کلی است که به همه مسائل و خصوصیات بشری بازمیگردد؛ یعنی جنبهای جهانی و بینالمللی دارد که باید در آن بهخوبی دقت شود. کسانی که امیدی به خداوند و لقای پروردگار ندارند، به عالم آخرت و عالم بقا توجه نمیکنند و امیدی به آن سو ندارند؛ کسانی که امید به دیدار پروردگار ندارند و تنها به زندگی دنیوی دلخوش بوده و توجهشان به همین است: ﴿إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾، تنها به حیات دنیا و مسائل دنیوی توجه دارند؛ ﴿وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ﴾، اینان کسانی هستند که از آیات الهی و اموری که باید موجب بصیرت و بینش واقعی نسبت به عالم معنا و عالم واقع شود، غافلاند.
مسئله مهمی که در این بحث میخواهیم از این آیه شریفه بهرهمند شویم، موضوع امید است. افراد بسیاری هستند که صرفاً در لفظ و بر سر زبان، تعبیر امید به خدا را به کار میبرند. آیه هفتم سوره مبارکه یونس بیانگر این مطلب است که هر اندازه توجه به خداوند و معارف الهی فزونی یابد، امید به پروردگار و امید به لقای او پدید میآید؛ از این رو، توجه به این نکته بسیار حائز اهمیت است که اگر کسانی از آیاتی که انسان را به واقعیات و حقایق رهنمون میسازد غفلت ورزند، دیگر امیدی به لقای پروردگار نخواهند داشت.
بنابراین، در این فراز، دو امر در برابر یکدیگر قرار داده شده است: ﴿إِنَّ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾؛ به همین حیات دنیوی بسنده کرده و رضایت دادهاند و هیچ توجهی به حیات اخروی ندارند؛ ﴿وَالَّذِينَ هُمْ عَنْ آيَاتِنَا غَافِلُونَ﴾، آنان همان کسانی هستند که از آیات پروردگار غفلت میورزند؛ یعنی اگر به آیات الهی توجه میکردند و دچار غفلت نمیشدند، یقیناً به عالم آخرت و لقای پروردگار معتقد و امیدوار میگشتند، اما هنگامی که از آیات پروردگار غفلت ورزیدند، سبب میشود که ﴿لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا﴾ و به همین زندگی دنیوی اکتفا کنند و توجهشان منحصر به امور دنیوی باشد و بهتعبیر قرآن کریم ﴿رَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾؛ به همین حیات دنیا رضایت دهند و بگویند حقیقت جز همین نیست و ورای دنیا چیزی وجود ندارد و هر چه هست، همین دستاوردهای دنیوی است.
قرآن کریم در اینجا بهصراحت میفرماید: ﴿أُولَئِكَ مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ﴾ [2] ؛ جایگاه اینان آتش دوزخ است بهسبب آنچه کسب کردهاند؛ یعنی این جهنم را خودشان به وجود آوردهاند؛ از آیات الهی غافل شدند و این پیامد عمل خودِ آنهاست. به این حیات دنیوی دلبستند و آرام گرفتند: ﴿وَرَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَاطْمَأَنُّوا بِهَا﴾؛ مسلم است که این امر سبب و علت گرایش آنان به کسب محرّمات و اعمال ناپسند دنیوی گردیده است؛ زیرا کسی که دیگر آخرت را در نظر ندارد، بیپروا عمل میکند و معتقد است بازخواستی در کار نیست، لذا حلال و حرام را در نظر نمیگیرد و صرفاً به همین زندگی دنیا میاندیشد و برای عالم آخرت، عقاب و خطابی قائل نیست.
بنابراین، آیه هفتم سوره مبارکه یونس ما را به یک حقیقت متوجه میسازد؛ آن حقیقت، نخست امید به پروردگار و لقای الهی است، که خاستگاه همه خیرات نیز همین جاست؛ چراکه میدانیم پاداش اعمال نزد پروردگار محفوظ است و بهسوی او بازمیگردیم. امر دوم، مسئله غفلت از آیات الهی است؛ کسی که از آیات پروردگار غافل باشد، تنها به این دنیا توجه میکند و التفات به آخرت ندارد. او آیات الهی را که نشانههای معرفتاند، گم کرده و بدانها توجهی ندارد.
این موضوع نیز مسئلهای کلی است که باید از این آیه شریفه برای مباحث بینالمللیِ مورد نظر، بهمنزله یک سرفصل اساسی مطمح نظر قرار گیرد. همه انسانها چنیناند؛ هنگامی که توجهشان منحصر به حیات دنیوی شد و از آیات الهی غفلت ورزیدند، قهراً اموری را کسب میکنند که موجب دوزخ است و سرانجام به جهنم رهسپار میشوند: ﴿مَأْوَاهُمُ النَّارُ بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ﴾؛ بهواسطه همان اعمالی که اندوخته و به دست آوردهاند.
همانگونه که در دو جلسه پیشین توضیح داده شد، شیوه آیات قرآن کریم همواره چنین است که وقتی جانب باطل را بیان میکند، در مقابل، جانب حق و مسیر صحیحی را که انسانها باید بپیمایند نیز تبیین میفرماید. در اینجا نیز آیه بعد چنین است: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ﴾؛ اما آنان که اهل ایمان و عمل صالحاند، چنین نیستند که صرفاً به اوضاع دنیوی بسنده کنند و هر چه پیش آید بپذیرند، بلکه دقیقاً به آنچه وظیفه دارند عمل میکنند، تشخیص میدهند و کارشان از روی غفلت نیست. در زندگی آنان غفلتی راه ندارد، بلکه با درک و تشخیص عمل نموده و با جهل مبارزه میکنند، از این رو دچار غفلت نمیشوند؛ زیرا فرد غافل با جهل خویش مبارزه نمیکند، بلکه از روی نادانی اموری را مرتکب میشود و نتیجه کار او نیز برخاسته از همان جهل خواهد بود. اما کسی که غفلت ندارد، حقایق را مشاهده کرده و بر اساس آن عمل میکند و چنین عملی، عمل صالح است. از این رو در ادامه میفرماید: ﴿إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ﴾ [3] .
این مطلبی بسیار ارزنده است که باید با دقت فراوان بدان توجه شود؛ در جایی که غفلت حاکم باشد، ارتباط با حقایق قطع شده و انسان بهسوی مسائل و رخدادهای دنیوی کشیده میشود و جز امور مادی، مرتبه بالاتری را تصور نمیکند، چراکه بر اثر غفلت، حتی تصور آن نیز برایش ناممکن است. اما کسی که توجه دارد و در مسیر صحیح گام برمیدارد، هدایتی ویژه از جانب خداوند نصیب او میشود که مسئلهای بسیار اساسی است. ما باید در تمامی ابعاد زندگی خویش توجه داشته باشیم که هدایتهای پروردگار در پی تشخیص راه درست، پرهیز از غفلت و دستیابی به حقیقت، نصیب انسان خواهد شد.
هدایت و عنایات الهی بهویژه در سیره حضرت خاتمالانبیاء محمد صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ در غزوههای گوناگون مشهود است؛ قرآن کریم بیان فرموده است که این پیروزیها جملگی از جانب پروردگار و بهواسطه نصرت لشکریان الهی به پیامبر حاصل شد؛ همچنین موارد متعددی که آن حضرت جهانِ پس از جنگ را مشاهده فرمودند، جملگی از مصادیق هدایتهای الهی است. به این معنا که خداوند پیامبر خویش را هدایت فرمود و با آن عنایت الهی، هدایت حاصل گشت، راه صحیح برگزیده شد و در نتیجه پیروزی تحقق یافت.
از این رو آیه شریفه با بیانی بسیار مهم میفرماید کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام دادهاند: ﴿يَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ﴾؛ بهسبب همان ایمانی که دارند و توجهی که به پروردگار دارند، دچار غفلت نمیشوند. فرد مؤمن همواره متوجه خداوند است و غفلت نمیورزد؛ به همین جهت هدایتهای الهی شامل حال او میشود و قدرت تشخیص مییابد و عنایت حقتعالی قرین راه او میگردد. در تمامی نبردهای صدر اسلام مشاهده میکنیم که عنایت الهی جریان داشته است؛ حتی در مواردی مانند ﴿أَلْقَى فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ﴾ [4] ، افکندن ترس در دل دشمن نیز بخشی از این نصرت و هدایت الهی است؛ یعنی خداوند متعال برای پیروزی اهل ایمان، در قلوب طرف مقابل رعب افکند. در مواردی نیز مشهود است که عوامل طبیعی برای پیشبرد مسلمانان بهواسطه ایمانشان هماهنگ گردید؛ چنانکه در آیات شریفه قرآن با عظمتی خاص بیان شده است که خداوند با سرمای شدید مانع اقدام دشمن شد، در حالی که مسلمانان با تکیه بر ایمان خویش استوار ایستادند و این امر موجب نصرت آنان گردید . [5] یا در نمونههای دیگر با شکوه تمام تبیین میفرماید که هرچند شمار مسلمانان اندک بود، خداوند آنان را یاری کرد و گروه کثیر دشمنان نابود شدند .[6]
این موضوع از زمره مهمترین مسائلی است که در هدایت عامه الهی، همواره نویدبخش پیروزی از این طریق است. البته این پیروزی مشروط به دو امر است: نخست آنکه دچار غفلت نشوند، بدون غفلت تشخیص دهند و وظیفه خویش را بهدرستی درک نمایند. شرط دوم آن است که علاوه بر عدم غفلت، تنها به جنبههای مادی توجه ننمایند و مصداق ﴿رَضُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا﴾ نباشند؛ زیرا وابستگی مفرط به امور دنیوی موجب تباهی کار میگردد. این نکتهای بسیار حائز اهمیت است؛ بدین معنا که حتی با وجود ایمان و التفات و نبود غفلت، دلبستگی به امور دنیوی، ﴿بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ﴾، مانع حصول نتیجه است. باید این تعلق نیز زایل گردد تا انسان مشمول هدایت الهی واقع شود و به سرانجام نیک نائل آید؛ آنگونه که خداوند بهشتهای پرنعمت را برای آنان مقدر فرموده است: ﴿تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ﴾ [7] .
آیه بعد در بیان ویژگیهای این انسانها بسیار لطیف و دقیق است: ﴿دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾[8] . این نکتهای بس مهم است که خواسته آنان فراتر از این امور نیست. واژه دعوا بهمعنای خواندن است، لکن این خواندن از خواستن سرچشمه میگیرد. تقاضای حقیقی باطن آنان این است که چنین پروردگار را میخوانند: ﴿دَعْوَاهُمْ فِيهَا سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ﴾؛ خداوند را منزه و در جمیع جهات قادر متعال و مبرّا از نقایص و شرک و امثال آن میدانند.
﴿وَتَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ﴾؛ این تعبیر بسیار زیباست؛ در هر موفقیتی درودی لازم است و تحیت آنان در این حرکت، سلام است. در اینجا بحثی وجود دارد که تبیین آن فرصتی مستقل میطلبد؛ سلام در حقیقت یکی از اسامی پروردگار است . [9] انسان با هر پدیدهای که روبهرو شود، نخستین خواستهاش سلامت است. از این رو وقتی دو مؤمن به یکدیگر میرسند، با درود سلام و پاسخ آن با یکدیگر مواجه میشوند. این امر برگرفته از نام پروردگار است؛ یعنی نخست آنکه معنای سلام دعاست و دعا کردن در حق طرف مقابل است؛ دیگر آنکه سلام متضمن این معناست که از جانب من گزندی به تو نخواهد رسید، و رفتاری در پیش میگیرم که سراسر سلامت و ایمنی باشد [10] ؛ وجه دیگر نیز آن است که در نخستین دیدار، نام خداوند بر زبان جاری میشود؛ هنگامی که گفته میشود «سَلَامٌ عَلَيْكُمْ»، با نام خداوند از طرف مقابل استقبال و همراهی به عمل میآید.
بهسبب ضیق وقت، ادامه این مبحث را در جلسه آینده پی خواهیم گرفت؛ زیرا مسئله بسیار حائز اهمیت است که چگونه بهواسطه این سلام، ارتباطی الهی میان سلامکننده و پاسخدهنده برقرار میگردد و جنبهای معنوی و خدایی برای آنان حاصل میشود؛ بهگونهای که نوعی توجه به لقای پروردگار در این سلام نهفته است. إِنْ شَاءَ اللَّهُ در جلسه آینده بحث پیگیری خواهد شد.