1405/08/10
بسم الله الرحمن الرحیم
دلالت آیه صادقین بر قاعده صدق در روابط بینالملل/قاعده صدق در سوره مائده /روابط بین الملل
موضوع: روابط بین الملل/قاعده صدق در سوره مائده /دلالت آیه صادقین بر قاعده صدق در روابط بینالملل
«این متن توسط هوش مصنوعی پیادهسازی و سپس توسط انسان، برای مستندسازی و تطبیق با فایل صوتی استاد، بازبینی و تأیید شده است.»
بررسی دلالت آیه بر قاعده صدق در تعاملات بینالملل
در مبحثی که در پی بهرهگیری از آیات قرآن کریم در خصوص مسائل بینالملل بودیم، مطلبی مفصل و تقریباً عام در سوره مبارکه مائده از آیه ۱۱۸ به بعد بیان شده و خداوند متعال قاعده و ضابطهای عام را مطرح فرموده است: ﴿قَالَ اللَّهُ هَٰذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ﴾[1] . آنچه در مجموع برای تمامی انسانها ملاک قرار داده شده، صادق بودن آنان است؛ بدان معنا که مهمترین مسئله و هدف اساسی اسلام و ادیان آسمانی، صدق است. از این رو، اگر انسانها بر اساس صدق عمل کنند—بدین صورت که اعمال و افکارشان مبتنی بر صدق باشد و روابطشان با دیگران نیز بر پایه صدق شکل گیرد—به همان هدف اصلی همه ادیان دست یافتهاند. در روز قیامت نیز افراد بر همین اساس، یعنی بر مدار صدق سنجیده و مقایسه میشوند. به دیگر سخن، اگر بناست خدمتی به آنان ارائه شود یا پیوندی میان انسانها برقرار گردد، باید بر موازین صدق استوار باشد؛ چراکه در قیامت نیز بر همین مبنا محاسبه و مقایسه صورت میپذیرد و بر پایه همین معیار به انسانها بها داده میشود. تعبیر ﴿قَالَ اللَّهُ هَٰذَا﴾ عبارتی بسیار باعظمت است؛ زیرا در این آیه، کلام مستقیماً از جانب خداوند متعال نقل میشود و فرمایش بیواسطه باریتعالی است که میفرماید: ﴿قَالَ اللَّهُ هَٰذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ﴾. این روز، روز نفعرسانی به صادقان به سبب همان صدقی است که داشتهاند؛ یعنی تمامیت وجود انسان تنها زمانی منتفع میگردد که بر مدار صدق باشد و حرکت او حرکتی برخاسته از صدق به شمار آید. تعبیر ﴿يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ﴾ بیانی بسیار ظریف و رساست؛ آنان صادقین نامیده شدهاند، زیرا عناوین صدق بر ایشان منطبق گشته و از اهل صدق بودهاند، با این حال، نفع بردن به خودِ صدقِ آنان نسبت داده شده است؛ بدین معنا که حقیقتِ صدق است که به آنان ارزش بخشیده و موجب انتفاعشان در آن روز گشته است. بنابراین، تعبیر والا و دقیق آیه چنین است: ﴿هَٰذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ﴾؛ و آنچه به صادقین سود میرساند ﴿صِدْقُهُمْ﴾ است؛ یعنی صدقِ آنان به ایشان سود میبخشد و ریشه همه خیرات به صدق خودِ آنان بازمیگردد. از این کلام، نکتهای بسیار ارزشمند به دست میآید و آن اینکه در دنیا و آخرت، مدار و ملاک اصلی همان مسئله صدق است؛ و از خلال آیات و روایات به روشنی درمییابیم که اصلاً ارزش و شأن هر جامعهای به میزان صدق آن است.
تبیین حقیقت تکوینی صدق و انطباق آن با نظام آفرینش
حال، این صدق را چگونه باید دریافت و تبیین کرد؟ عالم وجود دارای حقیقت و واقعیتی تکوینی و مخلوق خداوند متعال است؛ اگر ما با اراده خویش، مطابق همان وضعیت اصیل آفرینش و موازین خلقت حرکت کنیم و از آن جدا نشویم، صدق تحقق مییابد؛ به این معنا که خود را از حقایق اصیل آفرینش جدا نسازیم؛ خواه در نظام تکوینِ فردیِ وجود ما باشد که بر اساس آن عمل مینماییم، خواه منطبق بر نظام کلیِ عالم وجود، و خواه هر دو. در هر حال، این صدق باید به همان حقیقت خلقت بازگردد؛ یعنی به آنچه خداوند متعال مقدر و تنظیم فرموده است، که عمل بر طبق آن، مصداق صدق میگردد. اما اگر بر پایه اراده خود در پی بنا نهادن امری بر خلاف آن باشیم، و بر حسب اعتبار و عملکرد خویش پدیدهای را مغایر با واقع و حقیقت ایجاد کنیم، این امر کذب خواهد بود، از دایره صدق بیرون میرود و دیگر عنوان صدق بر آن صدق نخواهد کرد. در مباحث اجتماعیِ معاصر نیز مشاهده میکنیم که در تمامی عرصهها مبحث صدق محوریت دارد. اگر امور بر پایه صدق باشد، تمامی برنامهها صحیح و استوار خواهد بود و تردیدی در آن راه نخواهد یافت؛ به گونهای که شاید همه فرقهها و ملتها آن را بپذیرند و نهتنها کسی با آن مخالفت نورزد، بلکه همگان آن را تحسین نمایند. اما اگر امور از موازین صدق فراتر رود یا منحرف گردد، متأسفانه امروزه بسیاری از مواردی که مورد بازخواست و عتاب واقع میشود یا برای آنها محکمه تشکیل میگردد، همگی ناشی از عملکردی است که بر خلاف موازین صدق صورت گرفته است.
تبیین پاداش اخروی صادقان و مراتب رضوان الهی
بنابراین، این اصل، ضابطهای بسیار بنیادین است. خداوند متعال در ادامه، پاداش و اجری را نیز معین کرده و فرموده است: ﴿لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا﴾[2] . این مضمون در آیات گوناگون قرآن کریم مکرراً وارد شده است؛ مبنی بر اینکه پاداش اخرویِ این مرتبه، آسایشی فراگیر و جایگاهی همهجانبه برای استراحت، یعنی همان بهشت جاویدان است: ﴿لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا﴾. مسئله دوم، آن است که در برخی روایات—که در این زمینه بسیار مفصل نیز نقل شده است—فرجام امر به رضایت خداوند متعال بازگردانده شده است؛ یعنی غایتِ تمامی این امور در «رِضْوَانُ اللَّهِ أَكْبَرُ»، یعنی رضوان پروردگار و آن خشنودی الهی نهفته است که مقصد اصلی به شمار میآید؛[3] و آن نیز به صدق برمیگردد، زیرا به هر میزانی که امور منطبق بر واقع و حقیقت انجام پذیرد، رضوان الهی را در پی خواهد داشت. در فرازهای این آیه شریفه که میفرماید ﴿قَالَ اللَّهُ هَٰذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ﴾، پاداش نخست، بوستانهایی است که نهرها از فرودست آنها جاری است؛ پاداش دوم، خلود و جاودانگی ابدی در آن است، و مرتبه والاتر آنکه ﴿رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ﴾[4] ؛ یعنی رضایتی دوجانبه حاصل میگردد. خشنودی خداوند از چنان عظمتی برخوردار است که موجب میشود هم این بندگان از پروردگار خشنود باشند و او را دوست بدارند و به مقصود برسند، و هم پروردگار از آنان راضی باشد: ﴿رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ﴾. زمانی با اخوی در مباحث تفسیری گفتوگویی داشتیم؛ در آن مواضعی که سخن از غایت کمال و نهایت درجات در میان است و آیه قرآن درصدد بیان والاترین مرتبه است، تعبیر به فوز عظیم میفرماید. اگر آیات قرآن گردآوری و بررسی شود، معلوم میگردد در مواردی که نهایت مطلوب خداوند متعال و منتهای درجه تکامل انسانها بیان شده، تعبیر ﴿ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ﴾ به کار رفته است؛ یعنی فوز عظیم همین است که انسانها به رضوان پروردگار نائل آیند و با رضوان الهی پیوند یابند. بدین ترتیب، این فضای عام بینالمللی که در حال بررسی آن هستیم و ضابطهای استوار برای آن ارائه میشود، به همین اصلِ رضوان الهی بازمیگردد؛ و اصل و منشأ رضوان نیز چیزی جز صدق نیست؛ و این آیه چه بیان دقیق و لطیفی را در بر دارد. آیه شریفه بعد نیز که میفرماید ﴿لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا فِيهِنَّ وَهو عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾[5] ، امتداد همین عظمتی است که برای بشر حاصل میشود؛ مبنی بر اینکه تمامیت هستی در سیطره مالکیت خداست و هیچ موجودی از دایره ملک الهی خارج نیست؛ همه امور در قدرت و اختیار پروردگار متعال قرار دارد: ﴿وَمَا فِيهِنَّ وَهو عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾.
بررسی معناشناختی واژه یوم و دلالت آن بر ظرف حصول نتیجه
نکته دیگر در این مقام، واژه یوم در تعبیر «هَٰذَا يَوْمُ يَنْفَعُ النَّاسَ» یا «يَوْمُ يَنْفَعُ النَّاسَ» است. گاه واژه روز به معنای متعارف شبانهروز و گردش لیل و نهار به کار میرود، و گاه مراد از آن، فرارسیدن هنگام، وقت و ظرف تحقق یک امر است. بر اساس مبنایی که بدان قائل هستیم، الفاظ را بر پایه تقارن معانی و به حسب معنایی که افاده میکنند لحاظ و معنا مینماییم؛ چنانکه روز گذشته نیز در گفتوگو با یکی از عزیزان پیرامون همین مبنا سخن رفت که سنجش الفاظ باید به لحاظ معنا صورت پذیرد. هرگاه معنا مورد التفات قرار گیرد و لفظ در آن معنا به کار رفته و کاربردهای مشابهی داشته باشد، حقیقتاً همان معنا استقرار مییابد. از این رو، تعبیر هَٰذَا يَوْمُ به معنای روز و هنگام حصول نتیجه است؛ گرچه میتوان روز را به قیامت بازگرداند و آن را روز حساب یا يَوْمُ الْحِسَابِ، يَوْمُ التَّغَابُنِ و دیگر عناوینی دانست که برای روز قیامت ذکر شده است[6] ، و میتوان آن را ظرف نتیجهگیری دانست. اما اگر انطباق بنیادین با معانی لحاظ شود، این یوم، ظرفی است که در آن نفع و نتیجه حاصل میشود؛ یعنی هنگام آشکار شدن فرجام کار و زمان ثمردهیِ صحت عمل است، و آن نتیجه و پیامدِ صحت عمل، ﴿يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ﴾ است. مطلب به صورت کامل تبیین شد و این مقدار بیان کفایت میکند. در فضای عام و بینالمللی در تعامل با تمامی انسانها، باید این ضابطه را مبنایی استوار به شمار آوریم؛ ضابطهای که بنیاد آن صدق است؛ و در همه ساحتها باید این اصل صدق و نیل به خشنودی و رضوان پروردگار ملاک عمل قرار گیرد.