ضابطه عرضه اخبار بر کتاب‌الله/مرجعیت قرآن در سنجش روایات /تفسیر و علوم حدیث

موضوع: تفسیر و علوم حدیث/مرجعیت قرآن در سنجش روایات /ضابطه عرضه اخبار بر کتاب‌الله

مقدمه و فضیلت سوره مبارکه دخان

در این شب فرخنده که مصادف با سالروز ولادت باسعادت سبط اکبر، حضرت امام حسن مجتبی عليه‌السلام است؛ همان شخصیت والامقامی که خصایص بی‌بدیل ایشان در حدیث شریف و مشهور إِنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ سَيِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ تجلی یافته است، مراتب تبریک و تهنیت خویش را به پیشگاه مقدس حضرت ولی‌عصر ارواحنا لتراب مقدمه الفداء، فرزند بزرگوار ایشان و نیز به محضر شریف مراجع معظم تقلید، به‌ویژه مقام معظم رهبری، دانشگاهیان گران‌قدر، حوزه‌های علمیه محترم، اساتید معزز و طلاب گرامی تقدیم می‌داریم. در ادامه مباحث شب‌های گذشته پیرامون سوره مبارکه دخان، معروض می‌دارد که این سوره در اصل آفرینش و موازین خلقت نازل شده است. آغاز این سوره با عبارات شریفه ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ مزین گردیده است. پیش از این، در یکی از جلسات برخی از ویژگی‌ها و فضایل این سوره را که در روایات نقل شده است تشریح نمودیم؛ اما در حال حاضر، محور اصلی بحث بر عظمت و جایگاه والای شب بسیار مهمی به نام شب قدر استوار است که در این سوره از آن با عنوان ﴿لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ﴾ یاد شده است.

تاویل باطنی سوگندهای آغازین سوره و مرجعیت قرآن کریم

در خصوص آیات شریفه ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ چنانچه سوگند ابتدایی سوره اشاره به آن رمز خاص ولایی داشته باشد، بر مبنای احادیث شریف، مقصود از آن وجود مبارک حضرت خاتم‌الانبیاء محمد مصطفی صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ و آل طاهرین ایشان صلوات الله علیهم اجمعین است. این اشارات، مبیّن عظمت و جلالت شأن ایشان در کل هندسه آفرینش و نظام خلقت است؛ نظامی که خداوند متعال انسان را در راس مخلوقات آن و وجود نازنین پیامبر اکرم صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ را در صدر تمامی بشریت قرار داده است. از این رو، سوگند به ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ در حقیقت سوگند به مقام شامخ پیامبر اعظم صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ و کتاب مبین است. شایان توجه است که این مصحف شریف دارای اسامی متعددی همچون قرآن کریم و قرآن مجید است که در روایات نقل گردیده‌اند و یکی از بارزترین آن‌ها کتاب مبین یا قرآن مبین می‌باشد. در این موضع، سوگند یاد شده به کتابی تعلق گرفته است که ویژگی بارز آن روشنگری است؛ بدین معنا که هرگاه انسان در مسائل حیات خویش دچار ابهام، اجمال یا پیچیدگی گردد، با مراجعه به قرآن کریم حقیقت امر برای او مکشوف و مبرهن خواهد شد. بر همین اساس، در شریعت مطهر دستور صادر شده است که چنانچه با روایاتی مواجه شدید که درک و فهم مفاهیم آن‌ها برای شما میسر نبود، وظیفه آن است که آن‌ها را بر قرآن کریم عرضه بدارید. قاعده بدین‌گونه مقرر شده که هر روایتی پس از عرضه بر قرآن کریم، مورد تایید قرار گرفت، پذیرفته شود؛ چرا که محور اصلی سنجش، کتاب‌الله است. اما اگر روایاتی یافت شدند که با معیارهای قرآنی انطباق و سازگاری نداشتند، باید از پذیرش آن‌ها خودداری نمود.

جایگاه میراث حدیثی شیعه و ضابطه عرضه اخبار بر کتاب الله

معروض می‌دارد که میراث حدیثی شیعه، مجموعه‌ای بسیار گسترده و غنی است. با تتبع در جوامع روایی آشکار می‌گردد که احادیث واصله واجد معارف بسیار عمیق و همه‌جانبه‌ای هستند و هرگز به حوزه‌ای خاص یا مسئله‌ای محدود منحصر نمی‌شوند، بلکه از گستردگی علمی شگرفی برخوردارند. هنگامی که این معارف روایی به قرآن کریم ارجاع داده می‌شوند، عمق حقایق موجود در آن‌ها عیان می‌گردد. شایان ذکر است که پیروان مکتب تشیع به لطف الهی از بزرگ‌ترین نعمت، یعنی امکان بهره‌مندی از احادیث نورانی اهل‌بیت علیهم‌السلام برخوردارند که موهبتی بی‌بدیل در تمامی ابواب معرفت است. این بهره‌مندی در تمامی ابواب و شئون علمی، به‌ویژه در ابواب فقهی که روایات متعددی در آن‌ها صادر شده، مشهود است. گاه در برخی محافل چنین مطرح گردیده که غنای روایات فقهی به حدی است که مکلف را از مراجعه مستقیم به قرآن کریم مستغنی می‌سازد. طرح این قبیل دیدگاه‌ها صرفاً در راستای تبیین جایگاه رفیع و عظمت روایات است، نه به معنای استقلال معارف حدیثی از کتاب خدا؛ چرا که آنچه در روایات شریف به تفصیل و انبساط بیان شده، در واقع تبیین همان معانی و اصولی است که در قرآن کریم ریشه دارد. از این رو، دستورالعمل اکید ائمه معصومین علیهم‌السلام آن است که در مواجهه با اخبار مشکوک، آن‌ها را بر قرآن کریم عرضه بدارید و هر روایتی که موافق با کتاب‌الله بود پذیرفته و مابقی رها گردد. این امر اثبات می‌کند که قرآن کریم معیار و محک استوار و خلل‌ناپذیری است که تمام مأثورات باید بر آن عرضه شوند.

جایگاه تکوینی پیامبر اکرم و لزوم ارجاع روایات به قرآن کریم

در تکرار و تاکید بر این مضمون منیع، مجدداً یادآور می‌شویم که آیات آغازین سوره دخان یعنی ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ دلالت بر سوگندی عظیم دارند که مفسران عالی‌قدر بر پایه احادیث معتبر، تاویل رمزآلود آن را متوجه ساحت قدسی حضرت رسول اکرم صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ و خاندان مطهر ایشان دانسته‌اند. شأن نوزایی خلقت و تکوین عالم پیرامون محوریت بشر و سرآمد تمامی آدمیان یعنی حضرت ختمی‌مرتبت صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ شکل گرفته است. در پیوست این سوگند جلی، سوگند به کتاب مبین یاد شده است؛ کتابی روشنگر که در متون روایی با نام‌های شریف متعددی معرفی گردیده و وظیفه ذاتی آن رفع هرگونه اجمال و ابهام از اندیشه بشری است. در همین راستا، در احادیث متعدد سفارش مکرر شده است که در صورت مواجهه با احادیث مجمل، راهکار نجات‌بخش، ارجاع معارف به کتاب الهی است؛ چنان‌که هر روایتی که هماهنگ با تعالیم قرآنی باشد مقبول، و غیر آن مردود تلقی می‌گردد. ثمره این قاعده آن است که قرآن کریم به عنوان ثقل اکبر، مدار نهایی و مرجع سنجش تمام احادیث و روایاتی است که در پهنه فقه و اصول صادر شده‌اند.

نسبت جوامع حدیثی با اصول قرآنی و اهمیت لیلة مبارکة

همچنین بر اساس تأکیدهای مستمر علمی، گستردگی شگفت‌انگیز جوامع حدیثی شیعه که از نعمات جلیله پروردگار بر پیروان مکتب اهل‌بیت علیهم‌السلام است، گویای آن است که این روایات در تمامی ساحت‌های فقهی ابواب بی‌شماری را گشوده‌اند. هرچند کثرت و غنای این احادیث ممکن است در بدو امر برخی را به این گمان سوق دهد که فقه نیازی به رجوع مستقیم به قرآن ندارد، اما حقیقت آن است که این روایات در واقع بسط و تفسیر همان اصول قرآنی هستند. دستور به عرضه اخبار مشکوک بر کتاب‌الله نشان می‌دهد که قرآن مجید همواره معیار قطعی و تزلزل‌ناپذیر سنجش روایات است. بنابراین، آیات شریفه ﴿حم وَالْكِتَابِ الْمُبِينِ﴾ همواره یادآور لزوم تمسک به کتاب روشنگر الهی و جایگاه رفیع رسالت و امامت در تدبیر نظام خلقت و تبیین معارف ناب توحیدی در شب‌های مبارک، به‌ویژه شب قدر یا همان ﴿لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ﴾ می‌باشد.