غایت بعثت پیامبران و فلسفه تشریع عبادات/روزه /كتاب الصوم

موضوع: كتاب الصوم/روزه /غایت بعثت پیامبران و فلسفه تشریع عبادات

﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ﴾[1]

غایت بعثت انبیای الهی و توجه به ساحت قدسی انسان

غایت بعثت تمامی پیامبران الهی، و علی‌الخصوص پیامبر خاتم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم)، که به تعبیر قرآن کریم:

﴿ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى﴾[2]

(پیامبران خویش را پیاپی مبعوث نمودیم)، در اصل بر این استوار بوده است که بشر را به یک بُعد عظیم و با‌عظمت انسانی که همان «جنبه قدسی» اوست، متوجه سازند.

نباید چنین باشد که انسان تماماً معطوف به مسائل دنیوی، جنبه‌های مادی و متعلقات آن گردد و از توجه به ساحت معنوی و قدسی خویش بازماند.

انبیای الهی مبعوث شدند تا این جنبه قدسیِ انسانی را به شایستگی در کانون توجه بشر قرار داده و برای او تبیین نمایند که عمده‌ی حرکت و غایت او باید به این سمت معطوف گردد.

نقد غایت‌انگاری حیات مادی و غفلت از ارزش‌های حقیقی

برای تقریب ذهن، مثالی عرض می‌کنم؛ فرض بفرمایید شخصی در این حیات دنیوی تلاش بسیار نموده و به تدریج، به عنوان نمونه، بیست کیلوگرم طلا کسب و انباشت کرده است.

هنگامی که زمان رحلت او فرا می‌رسد، اگر پرسیده شود که ثمره حیات وی چه بوده است، پاسخ می‌دهند که او بیست کیلوگرم طلا از خود بر جای گذاشته است.

با رحلت او از دنیا، تنها دارایی‌اش همین مقدار طلا بوده است. حال باید پرسید ثمره این امر چیست؟

اینکه تمام غایت انسان به جنبه‌های مادی ختم گردد، به هیچ وجه دربردارنده ارزش انسانی نیست. ارزش حقیقی انسان زمانی تجلی می‌یابد که بتواند جنبه‌های قدسی، الهی و ربّانی خویشتن را تأمین و محقق سازد.

در غیر این صورت، در خصوص جنبه مادی، همان‌گونه که عرض شد، فردی که با زحمات فراوان مقادیر متنابهی طلا گردآوری کرده است، هنگام خروج از این عالم، تنها دستاوردش همین اموالی است که بر جای نهاده است.

و به فرموده حکیمانه سعدی: «برای نهادن چه سنگ و چه زر».

هنگامی که قرار است مالی صرفاً اندوخته و رها شود، تفاوتی میان انباشتن سنگ و زر در یک مکان وجود ندارد.

این در فرضی است که مال را صرفاً برای اندوختن رها کند؛ اما اگر غرض از کسب مال، مصرف صحیح آن در جهت رفع حوائج مشروع خود، فرزندان و یا سایرین می‌بود، امری مقبول به شمار می‌رفت.

اما اینکه انسان پیوسته اموال را کنار نهاده و در گوشه‌ای انباشته سازد، مصداق همان آیه شریفه قرآن کریم است که می‌فرماید: ﴿وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ﴾[3]

(کسانی که طلا و نقره را گنجینه و انباشت می‌کنند).

این افراد در نهایت، مخارج و معیشت خویش را در ساده‌ترین و قانعانه‌ترین حالت ممکن سپری می‌کنند، اما پیوسته در حال انباشتن و تجمیع اموال در گوشه‌ای هستند.

امری که حفظ و صیانت از آن نیز نیازمند اتلاف وقت و مراقبت‌های طاقت‌فرساست تا مبادا ضایع گردد، به سرقت رود یا آسیب ببیند.

در نهایت نیز هنگام ارتحال از این عالم فرا می‌رسد، در حالی که چنین فردی، ساحت‌های قدسی و معنوی وجود خویش را به طور مطلق به ورطه فراموشی سپرده است.

فلسفه تشریع عبادات در راستای بیداری روحانی

انبیای عظام (علیهم‌السلام) مبعوث گردیدند تا انسان را نسبت به این ساحت قدسی متوجه و بیدار سازند، تا وی دریابد که باید حیات خویش را بر این اساس به کمال برساند و به ساحت‌های الهی، معنوی و قدسی وجود خود اهتمام ویژه ورزد.

غایت‌القصوای رسالت تمامی پیامبران همین امر بوده است. در همین راستا، تشریع عبادات نظیر صیام (روزه) و صلاة (نماز) نیز به همین منظور است.

غرض از تشریع این فرایض چیست؟

غرض آن است که ساحت‌های قدسی وجود انسان تقویت و بیدار گردد.

آدمی در پرتو همین فریضه روزه، به عظمت و وسعت عالم درونی و روحانی خویش وقوف می‌یابد.

عباراتی نظیر ﴿لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ﴾[4] و ﴿لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾[5] که به امید رستگاری و پیشه ساختن تقوا اشاره دارند، جملگی مقدمه‌ای هستند.

برای بیداری همان ساحتی که مرتبط با عالم بالا و نشئه عُلوی است؛ ساحتی که از آن به «جنبه روحانی» یا «جنبه قدسی» تعبیر می‌گردد.

خداوند متعال طول عمر، عزت و توفیقات روزافزون را در صورتی به انسان عنایت می‌فرماید که حقیقتاً این ساحت ملکوتی، برای وی به عنوان یک اصل اساسی، عظیم و با‌اهمیت تلقی گردد.

آری، در پاره‌ای از اوقات، تمامی شئون حیات آدمی صرفاً در همین مسائل دنیوی خلاصه می‌گردد و چنین انسانی هیچ‌گونه التفات و توجهی به عالم آخرت و نشئه عُلیا ندارد؛ بی‌گمان چنین فردی دچار غبن و خسران عظیمی شده است.

جامعیت نگاه قرآن کریم به ابعاد دنیوی و اخروی

با تدبر در سراسر آیات قرآن کریم و مباحث تفسیری آن، درمی‌یابیم که این کتاب الهی، حیات انسان را در تمامی ابعاد و جهات آن تنظیم و جهت‌دهی می‌نماید.

بدین معنا که از یک سو اسباب تأمین حیات دنیوی ما را فراهم می‌سازد و از سوی دیگر، توجه انسان را به ساحت‌های قدسی‌اش معطوف می‌دارد، تا مبادا حیات خویش را بدون اهتمام به این ابعاد معنوی به پایان رسانیم.

فضیلت ماه مبارک رمضان و حسن ختام

از درگاه خداوند متعال مسألت داریم که توفیق عنایت فرماید تا بتوانیم ارزش‌های معنوی این ماه عزیز و بسیار مبارک را درک نماییم؛ ماهی که متعلق به امت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم) است.

چنان‌که در روایات شریفه وارد شده است:

«ماه رجب، ماه خداست؛ ماه شعبان، ماه پیامبر است؛ و ماه رمضان، ماه امت پیامبر می‌باشد.» [6]

از این رو، بر همگان فرض است که از برکات این ماه شریف، نهایت بهره و حظّ معنوی را ببرند.

امید است خداوند متعال توفیقات ما را در این ماه به گونه‌ای مقدر فرماید که بتوانیم بدون هیچ‌گونه وقفه، توقف و لغزشی، حق این ماه مبارک را به نحو احسن و اکمل ادا نماییم.