احکام روزه مسافر و شرایط صحت یا بطلان آن/شرائط صحة الصوم /كتاب الصوم

موضوع: كتاب الصوم/شرائط صحة الصوم /احکام روزه مسافر و شرایط صحت یا بطلان آن

بررسی حکم روزه مسافر جاهل و عالم به وجوب قصر

اما پیرامون مبحث فقهی مسبوق به سابقه که روز گذشته مطرح گردید، مصنف معزز آن را ذیل مسئله سوم از ابواب احکام سفر در ماه مبارک رمضان و اینکه در سفر چگونه... تبیین فرموده‌اند؛ اصلِ دوم مسئله بدین شرح بود که: «المسافر إذا اجمتعت فيه شروط القصر وجب، ولو صام عالماً بوجوبه»؛ یعنی بر مسافری که شرایط قصر در او جمع باشد، قصر نماز واجب می‌گردد، و نیز واجب است که از صوم خودداری نماید؛ و صرفاً قضای آن بر عهده او خواهد بود تا در آینده به‌جا آورد. لکن چنانچه مکلف نسبت به این مسئله جاهل بود ــ بدین معنا که از حرمت صوم در سفر مطلع نبوده یا نسبت به شروط و ضوابط سفر جهل داشته و با این حال روزه گرفته باشد ــ جناب مصنف صراحتاً بیان فرموده‌اند که قضای آن بر عهده او نیست؛ چرا که صوم وی در حالت جهل، مجزی و وافی به مقصود بوده و کفایت می‌نماید.

اشتراط تبییت نیت در قصر صوم و واکاوی ادله آن

اما در مبحث سوم (المسألة الثالثة) که روز گذشته بدان اشاره گردید، شروط معتبر در قصر صلاة، از سوی مصنف در قصر صوم نیز معتبر دانسته شده است. ایشان تعبیر «قصر الصوم» را نیز به کار می‌برند؛ بدین معنا که روزه نیز مشمول قصر (افطار) می‌گردد: «الشروط المعتبرة في قصر الصلاة معتبرة في قصر الصوم». در این میان، برخی از فقها این‌گونه افاده فرموده‌اند که هرچند قاعده کلیِ «إذا قصرت أفطرت» صحیح و پابرجا است، لکن قصر صوم مشروط به شرط زائدی است: «ويزيد على ذلك تبييت النية»؛ بدین معنا که مکلف باید در شبِ پیش از سفر، نیت و عزم خروج داشته باشد که فردا مسافر خواهد بود، حتی اگر خروج وی پس از طلوع فجر یا مثلاً پیش از زوال (ظهر) واقع شود. این مسئله، معرکه آراء و به تعبیر معاصرین، از مباحث بسیار چالشی و مهیجِ فقهی است که مایه تضارب آراء میان اعاظم فقها گردیده است؛ چرا که روایات متعددی در این باب وارد شده است. برخی از این روایات مخدوش و ضعیف‌السند هستند، و پرواضح است که با وجود ضعف سند، اعاظم فقه نمی‌توانند به سکون نفس و اقناع علمی نائل آیند. برخی دیگر واجد سند صحیح بوده، لکن دلالت آن‌ها ضعیف و مخدوش است. پس از آنکه صاحب جواهر (قدس سره) این اخبار و روایات را متوالیاً نقل و تبیین نموده‌اند ــ و به شیوه‌ای بسیار بدیع و با مهندسی علمی دقیق، ترتیب روایات را جهت حصول نتیجه مطلوب تدوین کرده‌اند ــ درصدد استناد به آیات قرآن کریم نیز برآمده‌اند. لکن ایشان در جمع‌بندی نهایی خویش این‌گونه افاده فرموده‌اند: «إلا أن الجميع كما ترى إذ النصوص فيه مع ضعف السند في أكثرها وضعف الدلالة في بعضها ومخالفتها لما سمعته من الشيخ من القضاء وعدم الاعتداد من شهر رمضان»؛ بدین معنا که اکنون که در حال سفر هستید، نمی‌توانید این روز را در شمار ایام ماه مبارک رمضان محسوب دارید، بلکه ملزم هستید خارج از ماه رمضان، قضای آن را به‌جای آورید. مع‌ذلک، ایشان مرقوم می‌فرمایند: «مع عدم دلالتها على تمام الدعوى»؛ یعنی هنگامی که این روایات را در کنار یکدیگر مورد مداقه قرار می‌دهیم، دلالت آن‌ها وافی به اثبات تمام مدعای ما در فتوا نمی‌باشد.

بررسی فتاوای مذاهب عامه پیرامون تبییت نیت

لکن در عین حال، مشهود است که ایشان بحث تفصیلی گسترده‌ای مطرح ساخته و به بررسی فتاوای عامه (غیر امامیه) نیز پرداخته‌اند؛ و آرای آنان را در ترازوی نقد قرار داده‌اند تا مشخص گردد که آیا تبییت نیت صوم لازم است؟ بدین معنا که آیا مکلف باید از شب پیشین مهیای سفر بوده و عزم خروج نماید تا این امر شرط صحت سفر روز بعد محسوب شود؟ جناب ایشان به ارائه‌ اجمالی و کلی پاره‌ای از این کتب بسنده نموده و از ورود به جزئیات و ظرایف تک‌تک این فتاوا خودداری ورزیده‌اند؛ لکن در بیان کلی خود مرقوم داشته‌اند: «كما في الحدائق للمحكي عن الشافعي وأبي حنيفة والأوزاعي وأبي ثور والنخعي ومكحول والزهري»، که آرای تمامی این مذاهب همگی از یک حیث، «معارض بما هو أصح منها سنداً وأقوى دلالةً» می‌باشند.

حکم سفر پیش از زوال به استناد صحیح حلبی

در ادامه، ایشان به اقامه چند روایت مبادرت می‌ورزند که شایسته است اعزه بزرگوار در مفاد آن‌ها مداقه لازم را مبذول دارند؛ کلام ایشان عیناً منطبق بر متن کتاب وسائل‌الشیعه بوده و ابواب آن کاملاً معین است: «كصحيح الحلبي عن الصادق عليه السلام أنه سئل عن الرجل يخرج من بيته يريد السفر وهو صائم». از امام همام سؤال شد پیرامون مردی که قصد خروج از منزل و موطن خویش به قصد سفر را دارد، در حالی که روزه‌دار است؛ یعنی روز جاری را صائم بوده است. امام (علیه‌السلام) در پاسخ، این ضابطه کلی را افاده فرمودند: «إن خرج قبل أن ينتصف النهار فليُفطر وليقضِ ذلك اليوم»؛ بدین معنا که چنانچه پیش از تحقق زوال و منتصف شدن روز، از موطن خود خارج شود ــ یعنی پیش از ظهر شرعی، بدون آنکه نصف روز گذشته باشد، بار سفر بسته و برای امر سفر حرکت کند و در عین حال عزم افطار روزه خود را داشته باشد ــ طبق فرموده حضرت: «إن خرج قبل أن ينتصف النهار فليُفطر وليقضِ ذلك اليوم»؛ یعنی روزه خود را افطار نموده و به واسطه این سفری که در آن واقع شده است، قضای آن روز را به‌جای آورد.

حکم سفر پس از زوال به استناد صحیح حلبی و محمد بن مسلم

این روایت شریفه، هم از حیث سند و هم از حیث دلالت، در غایت قوت و اتقان علمی است؛ و گویی مرحوم صاحب جواهر در انتهای این مبحث درصدد تبیین این نکته هستند که علی‌رغم طولانی شدنِ فراوانِ دامنه کلام و مقتضی بودنِ بسط بیشتر ــ که عرض کردم معرکه آراء و محل جدیِ تضارب آراء اجتهادی است ــ مبنا همین است. این یک مطلب. لکن روایت مذکور در بخش پایانی خود مشتمل بر این فراز است: «وإن خرج بعد الزوال فليتم يومه»؛ یعنی چنانچه خروج مکلف پس از زوال شمس واقع شود، باید روزه آن روز را اتمام نماید؛ چرا که خروجش بعد از ظهر رخ داده است. شایان ذکر است که اکثر فتاوای اصحاب و عموم متأخرین بر اساس همین روایت شریفه صادر گردیده است؛ مبنی بر اینکه اگر مکلف پیش از زوال و انتصاف روز سفر نماید، باید روزه خود را افطار کند و متعاقباً قضای آن را به‌جای آورد، اما اگر سفر وی پس از انتصاف روز (نصف النهار) واقع شود، تبییت نیت از شب پیشین لازم نخواهد بود؛ زیرا در متن این روایت هیچ‌گونه اشارتی به تبییت نیت شبانه نشده و نیت شب اصالتاً موضوعیت ندارد. بنابر این، چنانچه حرکت مکلف بعد از ظهر باشد، صوم وی صحیح بوده و ملزم به اتمام آن روز («فليتم يومه») می‌باشد. همچنین مستند دیگر ما، صحیح محمد بن مسلم است که در باب پنجم از ابواب «ما یصح منه الصوم» کتاب وسائل‌الشیعه بدین نحو مسطور است؛ در این روایت نیز از حضرت امام جعفر صادق (علیه‌السلام) نقل گردیده است که فرمودند: «إذا سافر الرجل»؛ در روایت پیشین مسئله در قالب سؤال مطرح شده بود، لکن در اینجا خود حضرت ابتدائاً حکم را افاده فرموده و بیان داشته‌اند: «إذا سافر الرجل في شهر رمضان فخرج بعد نصف النهار فعلیه صیام ذلک الیوم»؛ بدین معنا که اگر مکلف پس از انتصاف روز از موطن خود خارج شود ــ یعنی خروج وی بعد از ظهر واقع شود ــ این امر کفایت نموده و صوم وی تام و صحیح خواهد بود. از این جهت فرموده‌اند: «فخرج بعد نصف النهار فعلية صيام ذلك اليوم»؛ یعنی بر عهده و ذمه مکلف است که صوم خود را به اتمام رساند. این حکم ثابت است، هرچند تبییت نیت و بیتوته در شب پیشین محقق نشده باشد؛ چه اینکه در این نصوص اساساً متعرض این شروط نگردیده‌اند. «ويعتد به شهر رمضان»؛ یعنی این روز در شمار روزهای ماه مبارک رمضان محسوب گردیده و صوم وی مجزی خواهد بود؛ زیرا خروج او پس از انتصاف روز واقع شده است.

مفهوم مخالف در روایت محمد بن مسلم و نفی اعتبار صوم قبل از زوال

با وجود ضیق وقت، شایسته است این بخش را به پایان برسانیم. عبارتِ «ويعتد به من شهر رمضان» واجد مفهوم مخالف است؛ بدین معنا که اگر خروج پیش از ظهر واقع شود، دیگر مشمول «ويعتد به من شهر رمضان» نخواهد بود. پیش از این، مبحث مفهوم را به تفصیل تبیین نموده‌ایم؛ در اینجا نیز بر اساس مفهوم مخالف این حدیث شریف، استدلال می‌شود که اگر مکلف پیش از زوال شمس اقدام به سفر نماید، دیگر صوم وی از ماه مبارک رمضان محسوب نخواهد شد؛ در نتیجه، عنوان مسافر بر او صدق کرده و حکم مسافر نیز حرمت صوم و وجوب افطار است.