رابطه میان نیت و بطلان روزه/أحكام المفطرات /كتاب الصوم

موضوع: كتاب الصوم/أحكام المفطرات / رابطه میان نیت و بطلان روزه

بررسی نقش قصد افطار در بطلان صوم

مبحث مذکور از جهات گوناگون تا حدودی روشن و مبرهن است؛ چرا که مقتضای ملاک اتخاذشده آن است که هرگاه فردی دچار خطا یا اشتباهی گردد و عمل مفطری از وی سر زند، روزهٔ او بی‌دلیل باطل نخواهد شد؛ بلکه بطلان صوم منوط به وجود قصد مفطریت (قصد افطار) است. بنا بر این، صرف ارتکابِ فعلِ مفطر بدون وجود قصد مفطریت موجب ابطال روزه نمی‌گردد، به‌طوری که اگر مکلف از روی فراموشی، غفلت یا جهات دیگر مرتکب مفطری شود، این امر موجب بطلان روزه نبوده و نمی‌توان آن را از مبطلات صوم به شمار آورد. در نتیجه، وجود قصد الزامی است؛ بدین معنا که وی قصد افطار داشته باشد و با چنین قصدی مبادرت به ابطال صوم خویش نماید؛ تنها در این صورت است که روزه باطل می‌گردد و صرف انجام یک فعل مادی کفایت نمی‌کند. چه بسا مکلف عمل مفطری را مرتکب شود، اما به جهت فقدان قصد افطار روزه، صوم وی صحیح و بی‌اشکال باشد. حال این موضوع که آیا قضا و جبران بر عهدهٔ اوست یا خیر، مبحث دیگری است که در جای خود بررسی می‌شود؛ اما مقتضای حکم اولیه آن است که روزهٔ وی باطل نخواهد بود. این قاعده عینا در باب حج نیز جریان دارد.

دیدگاه مخالف مبنی بر لزوم اتصال نیت صوم

این دیدگاه برخلاف رأی برخی از اعاظم و علمای معاصر است که استدلال ایشان بر مبنای دیگری استوار می‌باشد. از آنجا که این استدلال را بی‌واسطه از خود ایشان شنیده‌ایم و در مباحثات گذشته مورد تبادل نظر قرار داده‌ایم، تقریر استدلالشان بدین شرح است: مقتضای وظیفهٔ مکلف آن است که از آغاز اذان صبح تا انتهای روز و رسیدن به مغرب شرعی (مصداق آیه شریفه ﴿ثم أتموا الصيام إلى الليل﴾)، همواره واجد قصد و نیت صوم باشد. بر این اساس، ایشان معتقدند به محض اینکه مکلف مفطری را مرتکب شود، اتصال نیت صوم در آن بازهٔ زمانی منقطع می‌گردد، و این امر که وی مجدداً تصمیم به امساک و ادامهٔ روزه تا پایان وقت بگیرد، سودمند نخواهد بود؛ چرا که در آن برههٔ میانی، امساک فاقد نیت صوم بوده و نظر ایشان بر این است که به جهت انقطاع اتصالِ نیت، صوم باطل خواهد شد؛ زیرا قوام روزه به استمرار و اتصال نیت صوم تا پایان وقت است و بروز این انقطاع در اثنای روز، مانع تحقق استمرار نیت گشته و موجب بطلان صوم می‌گردد، هرچند مکلف پس از آن مجدداً نیت تام و کامل نماید. از این رو، صِرفِ تصمیم بر انجام مفطر و مبادرت به آن، به منزلهٔ تغییر نیت بوده و قصد صوم را منتفی می‌سازد؛ این خلاصهٔ دیدگاه ایشان است. ایشان می‌فرمایند گرچه مکلف قصد ابطال روزه را نداشته باشد، اما ماهیت عمل وی حقیقتاً ناقض نیت صوم است؛ چرا که با قصد مفطریت و التفات به آن، نیت صوم منتفی و مسلوب می‌گردد و این امر موجب انقطاع استمراری می‌شود که رعایت آن بر مکلف واجب بوده است؛ بنا بر این، با اخلال در این اتصال، روزه باطل خواهد بود، هرچند بر وی لازم است که به عنوان یک تکلیف ثانوی و مستقل، امساک را تا انتهای شب (﴿ثم أتموا الصيام إلى الليل﴾) ادامه دهد، لیکن صوم وی باطل بوده و در نهایت قضا و بدیل آن بر عهدهٔ او مستقر خواهد شد.

تفکیک میان قصد ارتکاب مفطر و قصد ابطال صوم

در مقابل، ما تحلیلی را ارائه نمودیم که در تبیین و روشن شدن مسئله بسیار سودمند است؛ بدین بیان که باید میان «قصد ارتکاب مفطر» و «قصد ابطال صوم» تفکیک قائل شد و این دو عنوان را از یکدیگر متمایز ساخت. چنانچه مکلف قصد ابطال روزه را داشته باشد، سخن ایشان کاملاً متین و صحیح است؛ چرا که ارادهٔ وی بر قطع صوم تعلق گرفته و لازمهٔ قهری قصد ابطال، بطلان صوم خواهد بود. اما اگر وی قصد ابطال روزه را نداشته، بلکه صرفاً ارادهٔ ارتکاب مفطری را دارد و عمل مفطر را به‌جا می‌آورد، قصد وی بر خودِ آن فعلِ مفطر معطوف است، نه بر اخلال و افساد صوم خویش. مکلف اصلاً در صدد ابطال روزه نیست، بلکه تنها متوجه خود مفطر است؛ نظیر مثال معروفی که در ذهن همگان مرتسم است؛ بدین نحو که شخص روزه‌دار بدون توجه به روزهٔ خویش، بر سر سفره نشسته و مشغول صرف غذا می‌گردد و پس از آن متنبه می‌شود که روزه‌دار بوده است؛ در این حالت، صوم وی باطل نخواهد بود؛ زیرا قصد ابطال روزه را نداشته، هرچند ارادهٔ ارتکاب مفطر (یعنی صرف تناول غذا) را داشته است. بنا بر این، قصد ارتکاب مفطر متمایز از قصد ابطال صوم است. مکلف ارتکاب مفطر را قصد کرده و به‌جا می‌آورد، اما آیا این مفطر در چنین شرایطی واجد اثر ابطالی بر صوم است یا خیر؟ خیر، واجد اثر ابطالی نخواهد بود.

بنا بر این، پاسخ ما به این بزرگوار — با وجود استدلال استوار و قاطعیت ایشان بر این مبنا (که البته از تطور یا بقای رأی فعلی ایشان بی‌اطلاعیم، اما مقتضای بحث در آن مقطع چنین بود) — آن است که تنها قصد افطار (ابطال صوم) موجب بطلان روزه می‌گردد؛ در غیر این صورت، قصد مفطر مدخلیتی در صحت صوم نداشته و اثری بر بقای صوم نخواهد گذاشت. از این رو، صوم مکلف صحیح است؛ هرچند در آن برههٔ زمانی میانجی، قصد ارتکاب مفطر را داشته باشد؛ زیرا نیت مفطر، مخلّ به استمرار نیت صوم نبوده و اثر نیتِ بقا کماکان محفوظ و آثار صحت صوم مترتب است.

تسری حکم به مفطرات محرم و محلل

این نکته که بیان گردید بسیار حائز اهمیت است؛ و در این مقام، تفاوتی میان مفطرات حلال و حرام وجود ندارد و حکمْ عام است؛ چه مکلف مرتکب مفطر حرام شده باشد و چه مفطر حلال (مانند تناول غذای حلال یا حرام). یا در خصوص مسئلهٔ اِمناء که در جلسهٔ پیشین به تفصیل مورد بحث قرار گرفت، تفاوتی ندارد که نگاه شهوت‌آلودِ منتهی به امناء، به نامحرم باشد یا به همسر و حلالِ خویش. بنا بر این، چنانچه قصد مفطریت (قصد افطار) در کار نباشد، صوم مکلف صحیح خواهد بود، هرچند امناء رخ داده باشد. این جمع‌بندی مباحث گذشتهٔ ماست که منتهی به قطعیت علمی گردید. بله، چنانچه ارتکاب فعل به قصد مفطریت و با ارادهٔ ابطال صوم صورت پذیرد، روزه باطل خواهد شد؛ اما صرف نگاه شهوت‌آلود — فارغ از حلال یا حرام بودن آن — تأثیری در ابطال صوم نخواهد داشت؛ زیرا مکلف قصد افطار داشته، بلکه غفلتاً مرتکب فعل حرامی (یا حلالی از مفطرات) شده است که این امر مخلّ به اصل صوم نخواهد بود.