1404/10/22
بسم الله الرحمن الرحیم
اعتبار روزه در صورت ارتکاب غیرعمدی مبطلات/أحكام المفطرات /كتاب الصوم
موضوع: كتاب الصوم/أحكام المفطرات /اعتبار روزه در صورت ارتکاب غیرعمدی مبطلات
حکم ارتکاب سهوی و غیرعمدی مفطرات روزه
از جمله مسائلی که ابتلای آن فراوان است، این است که اگر فردی روزهدار باشد و با نیت صحیح وارد روز شود و یقین داشته باشد که عاملی برای نقض روزه پیش نخواهد آمد، اما در اثنای روز عارضهای برای او رخ دهد، حکم چیست؟
به عنوان مثال، بدون قصد و تعمد دچار قی (استفراغ) شود، یا نگاه او به همسر خویش ــ بدون قصد شهوت ــ بیفتد و اتفاقاً موجب امناء گردد. در این موارد، تعمدی در کار نبوده، اما مفطر تحقق یافته است.
در این مقام، قولی مطرح شده که «علیه القضاء»؛ یعنی با اینکه تعمدی نداشته، چون مفطر محقق شده، باید قضا کند.
در مقابل، قول دیگر میگوید «لا یجب» و آن را «هو الأشبه» دانستهاند.
مرحوم محقق نیز همین قول را اقرب دانستهاند؛ زیرا تعمد بر نقض روزه وجود نداشته و در نتیجه، روزه صحیح است.
نظیر این موارد در روایت صحیحه نیز آمده است؛ شخصی در حالی که میدانست روزهدار است، از روی فراموشی غذا تناول میکند.
حکم را میداند و قصد روزه هم دارد، اما لحظهای غفلت میکند و بدون توجه غذا میخورد. در این فرض نیز روزه صحیح است.
با این حال، قول نخست قائل به وجوب قضاست.
ولی قول دوم ــ که «هو الأشبه» است ــ قضا را واجب نمیداند.
تکرار نسیان مفطرات و مسأله تقصیر در مقدمات
اگر این اتفاق تکرار شود، آن هم از روی سهو، حکم چیست؟
این مسئله خصوصاً درباره افرادی که دچار ضعف حافظه یا آلزایمر هستند مطرح میشود. شخص سالم است و قصد روزه دارد، اما مکرراً فراموش میکند. حتی ممکن است برای جلوگیری، درِ یخچال را قفل کند، زیرا میداند از روی عادت چیزی میخورد.
در اینجا باید میان کسی که نوعاً دچار نسیان است و دیگران فرق گذاشت. بحث به آیه شریفه ﴿لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا﴾[1] و به ویژه ﴿رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا﴾[2] کشیده میشود.
اگر نسیان و خطا ذاتاً مورد مؤاخذه نیست، پس چرا این دعا مطرح شده است؟
پاسخ در توجه به «مقدمات» نهفته است.
در هنگام تحقق نسیان، تکلیف برداشته میشود؛ اما اگر شخص میداند کثیرالنسیان است و مقدمات را کنترل نکند، در این کوتاهی مؤاخذه میشود.
مانند کسی که میداند در رانندگی دچار خطا میشود، اما بدون مراقبت اقدام میکند. در لحظه خطا معذور است، ولی در ترک مراقبت پیشین، مقصر است.
بنابراین، اگر شخصی میداند گرفتار نسیان میشود و در مقدمات کوتاهی کند، در این جهت مؤاخذه میشود؛ اما هنگام تحقق نسیان، عنوان تعمد صادق نیست.
آیا تقصیر در مقدمات موجب بطلان روزه است؟
اشکال اینجاست که اگر شخص در مقدمات کوتاهی کند، آیا روزهاش باطل است؟
پاسخ آن است که تقصیر در مقدمات، موجب گناه است، اما عنوان «تعمد» را ایجاد نمیکند.
بطلان روزه در باب مفطرات، منوط به تعمد است. وقتی در لحظه ارتکاب، نسیان حقیقی محقق شده، عنوان تعمد صدق نمیکند؛ هرچند شخص از جهت کوتاهی در مقدمات، مستحق ملامت باشد.
بنابراین، حتی اگر در مقدمات مراقبت نکرده باشد، باز هم در هنگام تحقق نسیان، فعل از روی عمد نبوده است و نمیتوان احکام عمد را بر آن بار کرد. از همین رو، قول دوم که «لا یجب القضاء» و «هو الأشبه» است، ترجیح داده میشود.
طرح مسأله جدید: مفطر بر اساس تخیل خلاف واقع
بحث مهم دیگر مربوط به جایی است که شخص بر اساس تخیل یا اطمینان خلاف واقع، مفطری را انجام دهد.
مانند آنکه کسی به او بگوید هنوز اذان صبح نشده و او با اعتماد به این خبر غذا بخورد، سپس معلوم شود اذان گفته شده بود. یا در تشخیص ساعت اشتباه کند و گمان ببرد وقت باقی است.
در این موارد، فعل خوردن عمدی است، اما مبتنی بر اطمینان خلاف واقع است. آیا عنوان تعمد در اینجا صدق میکند و احکام عمد جاری است، یا خیر؟ این بحث نیازمند بررسی دقیقتری است که در ادامه باید به آن پرداخت.
