مفهوم ارتماس/أحكام المفطرات /كتاب الصوم

موضوع: كتاب الصوم/أحكام المفطرات /مفهوم ارتماس

طرح مسئله ارتماس و دلالت روایت یعقوب بن شعیب

در مبحث کتاب‌الصوم، پیرامون مفطرات و مواردی که موجب بطلان روزه می‌گردد، مصادیق متعددی ذکر شده است. یکی از مسائلی که به طور جدی معرکه‌آرای علما واقع شده و دامنه اجتهاد در آن بسیار گسترده می‌باشد، مسئله «ارتماس» است؛ که در تعریف آن، فرو بردن سر در زیر آب بیان گردیده و انظار فقهی گوناگونی پیرامون آن طرح شده است. علی‌الایجاز، آنچه در روایات وارد شده و در میان مشهور اصحاب شهرت یافته، حاکی از آن است که این مسئله از جایگاه اجماعی برخوردار می‌باشد. از این باب که در خبر «یعقوب بن شعیب» مروی از ساحت مقدس حضرت امام صادق (علیه السلام) ـ که در کتاب شریف «وسائل الشیعة»، باب سوم از «أبواب ما یُمسک عنه الصائم»، ذیل احادیث یکم، چهارم و تا حدودی حدیث دوم مندرج است ـ چنین مستفاد می‌گردد که: «لَا یَرْتَمِسِ الْمُحْرِمُ فِی الْمَاءِ وَ لَا الصَّائِمُ». مفاد روایت دلالت بر آن دارد که نخست، شخص مُحرمی که مُتلبّس به احرام حج گردیده، نباید در آب ارتماس نماید و فرو بردن سر در آب برای وی جایز نمی‌باشد؛ و دوم، شخص صائم (روزه‌دار) نیز مجاز به ارتماس نبوده و نباید سر خود را در آب فرو ببرد تا آب آن را فرا بگیرد.

صحیحه حلبی و تبیین مفهوم ارتماس در موارد جریان آب

همچنین در صحیحه «حلبی» وارد شده است که: «لَا یَرْتَمِسُ الصَّائِمُ وَ لَا الْمُحْرِمُ رَأْسَهُ فِی الْمَاءِ». دلالت این حدیث شریف، صریح‌تر و مبیّن‌تر است بر این امر که ارتکاب چنین عملی نهی شده است؛ بدین معنا که صائم و همچنین مُحرم نباید در آب ارتماس نمایند. مضافاً اینکه حضرت صراحتاً قید «رَأْسَهُ فِی الْمَاءِ» را بیان فرموده‌اند؛ یعنی رأس و سر خویش را در آب ارتماس نمایند. پر واضح است که مقصود از ارتماس در آب، فرو بردن کامل سر در زیر آب می‌باشد؛ به نحوی که آب، تمامیت سر شخص را فرا بگیرد. این حالت، قدر متیقنِ تحقق عنوان ارتماس است. اما در مواردی نظیر استحمام با دوش‌های امروزی که آب به صورت قطره‌قطره جریان می‌یابد، هرچند آب تمام سر را فرا بگیرد، لکن عنوان ارتماس بر آن صدق نمی‌کند. در این فرض، آب بر سر ریخته می‌شود و گرچه تمامی سر را شستشو می‌دهد، اما شخص سر خود را در آب فرو نبرده، بلکه صرفاً آب بر روی سر جریان یافته است؛ لذا از نظر فقهی به چنین عملی ارتماس اطلاق نمی‌گردد. بنابراین، چنانچه مکلف اقدام به انجام غسل نموده یا مقصود دیگری داشته باشد، و یا از باب مثال، جهت تبرید (خنک کردن) خود مبادرت به این افعال نماید، این عمل ارتماس نامیده نشده و عنوان ارتماس در اینجا محقق نمی‌گردد.

بررسی صدق ارتماس در فرض پوشاندن سر با جامه مرطوب

البته مبحث کراهت، مسئله مجزایی است که از پاره‌ای تعابیر روایی مستفاد می‌گردد و ان‌شاءالله در جایگاه مناسب خویش به تبیین آن خواهیم پرداخت. اما مسئله دیگر آن است که اگر شخصی به منظور تبرید، جامه مرطوبی را بر سر خویش بیفکند؛ به گونه‌ای که تمامی اجزای این لباس کاملاً مشحون از آب و مبلول (تَر) باشد و آن را بر گِرد سر خود بپیچد، به‌طوری که سر، صورت و تمامی جوانب آن را فرابگیرد، حکم این مسئله چگونه خواهد بود؟ آیا چنین عملی جایز است یا خیر؟ و آیا این فعل، مصداق ارتماس در آب تلقی می‌گردد؟ زیرا در هر حال، آب از طریق این جامه مرطوب، تمام سر، صورت و کلیه جوانب، حتی تا حد گردن وی را به طور کامل فرا گرفته است. آیا در این فرض می‌توان قائل شد که این عمل همان حکم ارتماس را داراست؟ یا آنکه باید گفت در اینجا عنوان ارتماس در آب صدق نمی‌کند؟

روایات تبرید با جامه و بررسی مسئله مستحدثه غواصی

این مضمون در روایات وارد شده است که در صورت توفیق، در مباحث آتی به تفصیل پیرامون آن سخن خواهیم گفت؛ لکن در مقام بیان اجمالی مسئله، روایات بدین صورت وارد شده‌اند که: «وَ یَتَبَرَّدُ بِالثَّوْبِ وَ یَنْضَحُ الْمِرْوَحَةَ وَ یَنْضَحُ الْبُورِیَاءَ تَحْتَهُ وَ لَا یَغْمِسُ رَأْسَهُ فِی الْمَاءِ». این عنوان، عنوان بسیار حائز اهمیتی است. در حال حاضر، یکی از مسائل مستحدثه‌ای که مورد سؤال واقع می‌شود، وضعیت اشخاصی است که به دریا رفته و به غواصی می‌پردازند. این افراد به اقتضای مشاغل دریایی خویش، ناگزیر از انجام غواصی‌های خاصی هستند؛ لکن کلاه مخصوصی بر سر می‌گذارند که مانع از نفوذ هرگونه آب به سر می‌گردد. آنان با پوشیدن این کلاه به زیر آب رفته و خارج می‌شوند، و تا آخرین لحظاتی که در زیر آب به سر می‌برند، هیچ‌گونه آبی به سر ایشان واصل نمی‌گردد. چنانچه رطوبت جزئی و ذرات تقلیلی از آب نیز نفوذ کند، صرفاً در حد رطوبت است اما صدق رسیدن آب به سر محقق نمی‌شود. در این خصوص، اعاظم و فقهای گرام غالباً چنین فتوا فرموده‌اند که بر این فعل، صدق ارتماس در آب بار نمی‌گردد؛ چرا که آب به طور کلی به سر واصل نشده و کلاه مذکور با سر فاصله ایجاد نموده است. لذا ولو آنکه شخص به زیر آب می‌رود، لکن این عمل ارتماس محسوب نگردیده و روزه ایشان محکوم به صحت می‌باشد. علی‌أی‌حال، در این مقام فروع و موارد متعددی متصور است که ان‌شاءالله در جلسات آتی در خدمت شما عزیزان به تبیین آن‌ها خواهیم پرداخت.