ابطال صوم/أحكام المفطرات /كتاب الصوم

موضوع: كتاب الصوم/أحكام المفطرات /ابطال صوم

ابطال صوم

موضوع بحث پیرامون مباحث صوم و جهاتی است که در روایات وارد شده و معین گردیده که چه اموری موجب ابطال روزه می‌شود. علمای اعلام بحث‌های بسیار جامعی را در این زمینه انجام داده‌اند و مواردی را که در روایات به عنوان اسباب بطلان روزه یا موجبات کفاره (اعم از قضا و کفاره) ذکر شده، مورد بررسی قرار داده‌اند.
از جمله موارد مذکور، روایتی است که در کتاب «خصال» نقل شده است: «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ رَفَعَهُ إِلَی أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ». این روایت در کتاب «وسائل الشیعه»، در ابواب «مَا یُمْسِکُ عَنْهُ الصَّائِمُ»، حدیث ششم نقل شده است. حضرت فرمودند:
«خَمْسَةُ أَشْیَاءَ تُفَطِّرُ الصَّائِمَ: الْأَکْلُ وَ الشُّرْبُ وَ الْجِمَاعُ وَ الِارْتِمَاسُ فِی الْمَاءِ وَ الْکَذِبُ عَلَی اللَّهِ وَ عَلَی رَسُولِهِ وَ عَلَی الْأَئِمَّةِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ».
(پنج چیز است که روزه روزه‌دار را باطل می‌کند: خوردن، آشامیدن، جماع، ارتماس در آب، و دروغ بستن بر خدا و بر رسول او و بر ائمه علیهم‌السلام).
تعبیر به «خمسه» دلالت بر این دارد که وقوع هر یک از این پنج مورد، موجب بطلان صوم می‌گردد. البته در روایات دیگر، مباحثی پیرامون تطابق با این روایت یا خروج از این مفاهیم پنج‌گانه وجود دارد که باید در جای خود به صورت جداگانه بحث شود.
فی‌الحال، یکی از مواردی که وضوح داشت و بحث آن گذشت، «اکل و شرب» با تمام خصوصیاتش بود. مورد دیگر مسئله «جماع» است که بخشی از مباحث آن بیان شد و نکاتی را اضافه خواهیم کرد. مورد سوم، «ارتماس در آب» است؛ بدین معنا که سر به‌طور کامل در زیر آب فرو برده شود به نحوی که آب کل سر را فرا بگیرد. مورد دیگر که بحث مفصلی می‌طلبد، «کذب بر خدا و ائمه معصومین (علیهم‌السلام)» است؛ اینکه فردی به دروغ مطلبی را به خدا، پیامبر اکرم (ص) یا یکی از ائمه نسبت دهد، موجب بطلان روزه او می‌شود.
بخش مهمی که باید تبیین گردد، مسئله «کفاره» هر یک از این موارد است. روایات بین افطار به حرام و افطار به غیرحرام تفاوت قائل شده‌اند و ما نیز باید این تفکیک را لحاظ کنیم؛ چرا که افطار به حرام ممکن است موجب کفاره جمع شود. بنابراین، کفاره کسی که با فعل حرام افطار کرده، با کسی که با فعل حلال افطار نموده، متفاوت است. به عنوان مثال در بحث جماع، تفاوت است میان جماع به زنا و جماع با همسر شرعی.
یا در مسئله خوردن؛ نکته مهمی در عبارات بزرگانی همچون صاحب جواهر (قدس سره) و دیگران به نقل از منابع مختلف آمده است. ایشان فرموده‌اند: اگر غذایی لای دندان‌های شخص باقی مانده باشد و آن را پاک نکرده باشد، و در اثنای روزه‌داری آن غذا از لای دندان خارج شود و آن را ببلعد، این عمل موجب بطلان روزه می‌شود زیرا مصداق «اکل» است. اما فقها در اینجا تفکیک قائل شده‌اند: اگر این غذا مانده و فاسد شده باشد (جزء قاذورات محسوب شود)، خوردن آن ذاتاً حرام است؛ لذا این شخص افطار به حرام کرده است. اما اگر غذای لای دندان هنوز سالم باشد، افطار به حرام محسوب نمی‌شود (بلکه افطار عمدی به حلال است). اما اگر گندیده شده و موجب تنفر طبع باشد، بلعیدن آن افطار به حرام است که آقایان در این باب نظر شرعی داده‌اند.
بنابراین، افطار به مُحَرّم که موجب کفاره جمع می‌شود، گاهی ناشی از «حرمت اصلی و ذاتی» است و گاهی ناشی از «حرمت عارضی». برخی بزرگان این تفاوت را ذکر کرده‌اند. ممکن است حرمت ذاتی باشد، مانند افطار با زنا یا شرب خمر که ذاتاً حرام هستند. و ممکن است حرمت به صورت عارضی حاصل شده باشد؛ مثل اینکه شخص چیزی را تناول کند که برای او «ضرر» دارد. خوردن چیزی که برای مزاج انسان ضرر دارد، حرام است، اما این حرمت جنبه عارضی دارد (ذاتِ آن غذا حلال است). مانند مواردی که پزشکان ذکر می‌کنند؛ برای شخصی که مبتلا به بیماری دیابت است، خوردن شیرینی‌جات (مثل گوش‌فیل و امثالهم) که قند بالایی دارد و فوراً برای بدن او مضر است، حرام می‌باشد. حال اگر چنین شخصی با این خوراکی افطار کند، مرتکب افطار با حرمت عارضی شده است؛ زیرا ذات آن غذا حرام نبوده، بلکه به دلیل عروض ضرر برای این شخص حرام شده است.
در مجموع مشاهده می‌فرمایید که روایات و فتاوا بین این موارد تفاوت قائل شده‌اند و این مباحث در کلام مرحوم صاحب جواهر به تفصیل ذکر شده است. ما امروز علی‌الاجمال به همین مقدار اکتفا می‌کنیم تا اصل بحث مطرح شده باشد.
در باب تکرار عمل مبطل نیز روایتی وجود دارد، مانند روایت ابن ابی‌عقیل (علی ما نقله العلامه) که بیان شده است:
«أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا جَامَعَ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ عَامِداً فَعَلَیْهِ الْقَضَاءُ وَ الْکَفَّارَةُ».
یعنی هم باید قضای روزه را به‌جا آورد و هم کفاره بدهد. با اینکه اصل عمل جماع (با همسر) برای او جایز بوده، اما چون در ماه رمضان و در حال روزه و عالماً و عامداً انجام داده، مشمول کفاره می‌شود. فقها خصوصیتی برای جماع نسبت به سایر موارد قائل شده‌اند.
حال سوال اینجاست که آیا باید کفاره جمع بدهد؟ یا اگر عمل تکرار شد، چه حکمی دارد؟ اگر یک بار جماع کرد و روزه‌اش باطل شد، و سپس برای بار دوم در همان روز جماع نمود، آیا باز هم قضا و کفاره دیگری واجب می‌شود؟ یا با همان یک بار که روزه باطل شد، دیگر برای دفعات بعد منعی نیست؟
روایت در باب تکرار چنین می‌فرماید:
«...فَإِنْ عَادَ إِلَی الْمُجَامَعَةِ فِی یَوْمِهِ ذَلِکَ مَرَّةً أُخْرَی، فَعَلَیْهِ فِی کُلِّ مَرَّةٍ کَفَّارَةٌ».
یعنی اگر در همان روز مجدداً جماع کند، بر اوست که برای هر مرتبه، کفاره‌ای بپردازد. این‌گونه نیست که بگوید چون با جماع اول روزه‌ام باطل شد، دیگر انجام آن برای بار دوم جایز است. خیر، این‌چنین نیست. ان‌شاءالله تفصیلِ این بحث که میان موارد روایات تفاوت وجود دارد و توضیح موجبات کفاره از متن روایات را در جلسه آینده پی خواهیم گرفت.