اهمیت روزه و فواید بی‌شمار آن/شرائط وجوب الصوم /كتاب الصوم

موضوع: كتاب الصوم/شرائط وجوب الصوم / اهمیت روزه و فواید بی‌شمار آن

و اما در خصوص بحث فقه، مقرر گردید که عزیزان داوطلب شوند و به ارائه کنفرانس بپردازند. البته می‌توان روایات مورد اشاره را از منظر سند و دلالت بررسی نمود و بدین ترتیب، جلسات را به شکل نوعی کارگاه علمی برگزار کرد. لیکن مباحثی را که مرحوم صاحب جواهر در ابتدا بیان فرموده‌اند، از مسلّمات به شمار آورده‌اند و به اسناد و بررسی تطبیقی دلالت‌های آن‌ها نپرداخته‌اند. ما نیز به همان ترتیب از آن عبور کردیم. اما لازمه‌ی شیوه‌ی کارگاهی و علمی ما آن است که عزیزان با ارائه کنفرانس، همراهی نمایند؛ چنان‌که در سال‌های گذشته نیز رویه به همین منوال بود و بسیار مورد استفاده قرار می‌گرفت. همچنین، نقد و بررسی علمی (جرح و تعدیل) بیانات هر یک از آقایانی که برای ارائه مطلب داوطلب شده‌اند، از سوی عموم عزیزانی که حضور دارند، امری بسیار شایسته و مطلوب است.
اینجانب در اینجا مطلبی را که در جلسه‌ی پیشین به آن اشاره شد، مطرح می‌کنم. گرچه مرحوم صاحب جواهر در ادامه و در مباحث بعدی، آن را به تفصیل بیان کرده‌اند، اما در این بخش نیز برای عبور از این مبحث، به آن پرداخته و فرموده‌اند: «و علی کل حالٍ، فما ورد فی فضل الصوم و فوائده اکثر مما یُحصی، فضلاً عما ورد فی خصوص صوم شهر رمضان و رجب و شعبان و یوم الغدیر و ایام البیض و ستة شوال و کل خمیس و جمعه و اثنین و ثلاثة ایام من کل شهر: اول خمیس و آخر خمیس و وسط اربعاء و غیر ذلک». این موارد، روایات ویژه‌ای دارند و به عنوان قدر مُسَلّم پذیرفته شده و فراتر از حد شمارش («اکثر من ما یحصی») هستند.
در ارتباط با روزه ماه رمضان، موضوع واضح و روشن است؛ چنان‌که به آیه شریفه قرآن اشاره شد: ﴿کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ﴾. این یک امر مسلم و برگرفته از قرآن است.
در خصوص ماه رجب نیز روایات ویژه و فراوانی وجود دارد، از جمله آنکه خداوند از میان همه‌ی ماه‌ها، ماه رجب را به عنوان ماه مخصوص خویش «شهر الله» قرار داده است. ماه شعبان، ماه حضرت رسول اکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و ماه رمضان، ماه امت پیامبر است که در این زمینه روایات خاص و مفصلی موجود است.
درباره‌ی روز غدیر نیز روایات ویژه‌ای رسیده است که آن را «عیدالله الاکبر» می‌دانند و از جهت ثواب، برای روزه‌ی آن پاداش بسیار شگرفی، معادل با روزه‌ی یک سال، در نظر گرفته شده است. برای «ایام البیض» هر ماه، یعنی روزهای سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم، نیز روایات خاصی وجود دارد. علت نام‌گذاری «بیض» (به معنای سفید) نیز آن است که در این ایام، قرص ماه کامل می‌باشد؛ شب چهاردهم که کمال آن آشکار است و روز سیزدهم و پانزدهم که متصل به آن هستند. مجموع این سه روز را «ایام البیض» نامیده‌اند که در هر ماه دارای ویژگی و فضیلت خاصی است، به‌ویژه در ماه‌های رجب و شعبان که دارای یک ویژگی مضاعف است؛ به این معنا که فضیلتی بر فضیلت دیگر افزوده شده است.
همچنین شش روز روزه در ماه شوال، که همگان از آن مطلع هستیم، از فضیلت بسیاری برخوردار است. به‌راستی انسان پس از روزه‌داری در ماه رمضان و کسب آمادگی روحی، حقیقتی را از این عبادت دریافته است که شایسته است آن را از دست ندهد و این شش روز، ثواب بسیار زیادی دارد. افزون بر این، ادله‌ی کافی و فراوانی در فضیلت روزه‌ی هر پنجشنبه و جمعه وجود دارد. در برخی روایات ویژه و فراوان نیز به روزه‌ی روز دوشنبه «اثنین» اشاره شده است، تا اندازه‌ای که برای علما و فقهای بزرگ، روز دوشنبه از نظر فضیلت، اهمیتی هم‌سنگ پنجشنبه و جمعه داشته است.
روایات دیگری نیز بر فضیلت روزه گرفتن سه روز از هر ماه تأکید دارند و بهتر آن است که این سه روز، پنجشنبه‌ی اول ماه، پنجشنبه‌ی آخر ماه و چهارشنبه‌ی میان آن دو ماه باشد. اینجانب این مطلب را از یکی از اساتید بزرگوار خویش (رحمة الله علیه) نقل می‌کنم که ایشان اهمیت بسیاری برای این موضوع قائل بودند و می‌فرمودند چهارشنبه‌ی وسط هر ماه، از جهت ثواب، هم‌تراز با پنجشنبه و جمعه و در درجه‌ی اعلی قرار دارد. ایشان به دلیل تسلط شگرفی که بر روایات داشتند، از مجموعه‌ی آن‌ها چنین ثوابی را استنباط می‌کردند و صاحب جواهر نیز این موارد را در زمره‌ی این اعمال آورده است. علاوه بر این‌ها، روایات بسیار دیگری «و غیر ذالک» در باب مسئله‌ی مهم روزه بیان شده که ایشان در اینجا ذکر کرده‌اند.
علتی که عبارات را عیناً از کلام ایشان قرائت می‌کنم، تأکید بر اهمیت و عظمت روزه است که باید در نوشته‌ها، سخنرانی‌ها و بیانات مطرح گردد: «ألا و إن فیه من الحِکَم العجیبة و الاسرار الغریبة من معرفة عظم فضل الله...». به راستی که ایشان چه نکته‌ی ظریفی را از روایات استنباط نموده‌اند و با صراحت به بیان آن پرداخته‌اند که چه اسرار عجیب و شگرفی در امر روزه نهفته است. تحمل گرسنگی و تشنگی «شدة ألم الجوع و العطش» و پرهیز از خوردنی، آشامیدنی و امیال نفسانی، همگی بیان زیبایی است که ایشان در باب آثار شگفت‌انگیز حاصل از روزه مطرح می‌کنند.
در جلسه‌ی گذشته ذکر شد که روایاتی با مضمون «صوموا تصحوا» (روزه بگیرید تا سالم شوید) وجود دارد. محدودیت‌های ناشی از روزه، در وهله‌ی نخست منافعی برای بدن انسان دارد و پس از آن، که مهم‌تر است، به تزکیه‌ی روح می‌انجامد. این تزکیه‌ی روح به واسطه‌ی روزه، موجب کسب معارف می‌شود و سبب می‌گردد تا فرد غنی بر فقیر مهر ورزد «لیرأف الغنی بالفقیر و غیر ذلک». رأفتی ایجاد می‌شود که در اثر آن، شخص ثروتمند آثار گرسنگی و درد ناشی از آن و تشنگی را درک می‌کند. همان‌طور که گفته‌اند: شنیدن کی بود مانند دیدن؛ انسان در این حالت، گرسنگی را لمس می‌کند و این یکی از آثار روزه است.
ایشان در برخی موارد تعبیر زیبایی دارند: «علی من کان مسرح عقله الخوض فی حکم الله». یعنی کسی که عقل خود را برای ورود و تعمق در حکمت‌های الهی به کار گیرد و اسرار آن را با توجه به تفاوت مراتب انسان‌ها مراعات نماید، به چنان معرفتی دست می‌یابد که در نهایت به مرتبه‌ی اهل عصمت (صلوات الله و سلامه علیهم) منتهی می‌شود.
به فرموده‌ی آیت‌الله بهاءالدینی (رحمة الله علیه)، خداوند خواسته است تا نوعی سنخیت میان بندگانش، از پایین‌ترین افراد تا ائمه (علیهم السلام) که در اعلی درجه قرار دارند، برقرار باشد. این سنخیت چیست؟ روزه گرفتن. روزه به گونه‌ای است که همه را در یک مجموعه قرار می‌دهد؛ به تعبیر ایشان، همگان بر سر یک سفره «سور» حاضر می‌شوند و در این جهت شریک می‌گردند. اراده‌ی الهی بر این بوده است که در مسئله‌ی روزه، فقیر و غنی و همگان، تا سر حد اهل عصمت (صلوات الله و سلامه علیهم)، در این امر مشارکت داشته باشند. «فهم یعرفون ما فیه من الاسرار ما لا یعرفه غیرهم». البته امام صادق، امام باقر و امام رضا (علیهم السلام) در روزه‌ی خویش معارفی را درمی‌یابند که دیگران قادر به درک آن نیستند.
در این بخش، بر این نکته تأکید می‌کنیم که هر امری نیازمند حضور است و بدون حضور، نتیجه‌ای حاصل نمی‌شود. اهل معقول نیز تعبیری دارند مبنی بر اینکه هر چیزی دارای اثر است و هیچ موجودی بی‌اثر نیست. اساساً امکان ندارد وجودی یافت شود که اثری نداشته باشد. همه‌چیز اثرگذار است و توجه به آن اثر، بسیار مهم است. با توجه به آن اثر است که ارزش آن شیء افزایش می‌یابد؛ البته ارزش واقعی نزد خداوند است، اما ما بر اساس آن اثر، تشخیص می‌دهیم. هنگامی که اثر را شناختیم، آن شیء را بهتر می‌شناسیم و به آن بیشتر توجه می‌کنیم. این سخن، بسیار ارزشمند و نیکوست.
[سایر علما]در تعبیری دیگر، به نقل از شیخ اشراق، که به سبب بیان سخنان متعالی، معاصرانش او را تحمل نکردند و با توسل به حکومت وقت، او را به فیض شهادت نائل ساختند، آمده است که همه چیز دارای تشعشع است و هیچ چیزی بدون نور و تشعشع نیست. اینکه امام (ره) فرمودند: «این انفجار، انفجار نور بود»، به این معناست که حقیقت اصلی اسلام و پیروزی آن در این واقعیت نورانی تجلی یافت. به تعبیر شیخ اشراق، هر چیزی دارای اشراق و تشعشعاتی است. تمام موجودات تشعشعی دارند و روزه نیز از این قاعده مستثنی نیست و تشعشع خاص خود را دارد. آثار روزه تشعشعاتی دارد که شاید همگان آن را درک نکنند، اما بر عده‌ای به طور طبیعی اثر می‌گذارد و این تشعشع، پرتوی از وجودِ روزه است. (روایت آن را نیز خود عزیزان مطالعه خواهند کرد و ان‌شاءالله داوطلبی برای ارائه آن یافت شود، و اگر نشد، خودمان آن را می‌خوانیم.)
[نظر استاد]نکته‌ی بسیار ظریف آن است که اثری که پس از روزه‌داری در نفس انسان حاصل می‌شود، موجب کشف بسیاری از اسرار غیبی می‌گردد. اگر روزه کامل باشد، این قابلیت را دارد که به کشف اسرار غیبی منجر شود. ما از روایات در این زمینه به خوبی بهره می‌بریم و در تجربیات نیز صحت این امر ثابت شده است.
[سایر علما]در اینجا، مطلبی را از علامه طباطبایی (رضوان الله علیه)، که همگی ایشان را می‌شناسید و به ایشان ارادت دارید، نقل می‌کنم. اینجانب شخصاً در جلسه‌ای که آقایان دیگری نیز حضور داشتند، از ایشان شنیدم که می‌فرمودند در فهم برخی از بیانات قرآن و مسائل دیگر، به این نتیجه رسیدند که هیچ راهی جز روزه نمی‌تواند آن موضوع را برایشان مکشوف سازد. این سخن بسیار قابل تأمل است. ایشان برای روشن شدن آن مطلب، به روزه متوسل می‌شدند و با روزه‌ای مخصوص، آن در بر رویشان گشوده می‌شد. موردی مشابه را نیز در یک بحث عقلی بیان فرمودند که: «بنده نذر کردم تا بتوانم این مسئله‌ی عقلی را کشف کنم و از طریق روزه توانستم به این نتیجه برسم.»
[نظر استاد]این مطلب، حائز اهمیت فراوان است و ما از زمانی که این سخن را از ایشان شنیدیم، در برخی معضلات، حتی در مسائل روزمره، مسائل مربوط به حوزه و غیر آن، مشاهده کرده‌ایم که از طریق روزه نتیجه حاصل می‌شود. امید است که عزیزان به این موضوع مهم، که به راستی از اهمیت والایی برخوردار است، توجه کامل داشته باشند تا بتوان با نیت خالص و توجهی ویژه، آثار روزه را برای خود و دیگران آشکار ساخت و ان‌شاءالله از آن بهره‌مند گردید.