روش برنامه ریزی در سیره امام رضا (علیه‌السلام)_ سیره علماء در برنامه‌ریزی/برنامه‌ریزی_ تقوا و نظم /اخلاق ولایی_ فردی

موضوع: اخلاق ولایی_ فردی/برنامه‌ریزی_ تقوا و نظم /روش برنامه ریزی در سیره امام رضا (علیه‌السلام)_ سیره علماء در برنامه‌ریزی

1- برنامه ریزی

گرچه هر روز بحمدالله‌رب‌العالمین، احادیث اخلاقی محضرتان تقدیم می‌شود، ولی ما از سالیانی بسیار دور و روزهای چهارشنبه تذکرات اخلاقی به خودمان و دیگران بیشتر مورد نظر داشتیم. امروز هم که روز چهارشنبه است و امیدواریم آنچه رضای حضرت حق است، در مسیرش باشیم و انجام دهیم.حدیث امروز را همه شما اعزه با یک دقت خاصی دنبال کنید. برخی اوقات فضلای محترم، اساتید معزز و دانشجویان و اعزه دیگر سؤال می‌کنند که ما در زندگی علمی و عملی‌مان چگونه باشیم. امروز جواب این سؤال مهم را می‌خواهیم از لسان امام رئوف و مهربان، ابوالحسن، علی‌بن‌موسی‌الرضا علیهماالسلام - که به حق، الگوی همه و نماد رضای الهی هستند، از این انسان بزرگ و از این کوثر قرآنی که ایران ما متیمن به مضجع شریف ایشان است - تقدیم به حضورتان کنیم.

1.1- روش برنامه ریزی در سیره امام رضا (علیه‌السلام)

حدیث در تحف العقول هست؛ در کتب روایی دیگر هم وجود دارد. حدیث امروز راجع به سیره حضرت امام‌ رضا علیه‌السلام است و خیلی سیره عجیبی است. می‌طلبد این برنامه‌ریزی حضرت را برای خود داشته باشیم: «وَ كَانَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ يُتَرِّبُ اَلْكِتَابَ وَ يَقُولُ لاَ بَأْسَ بِهِ وَ كَانَ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَكْتُبَ تَذَكُّرَاتِ حَوَائِجِهِ كَتَبَ بِسْمِ اَللّٰهِ اَلرَّحْمٰنِ اَلرَّحِيمِ أَذْكُرُ إِنْ شَاءَ اَللَّهُ ثُمَّ يَكْتُبُ مَا يُرِيدُ».[1] سبحان‌الله! چه حدیث عجیبی است؛ سیره حضرت این بود که وقتی می‌خواستند برنامه روزانه خود را بنویسند و برخی حوایج زندگی را یادداشت کنند - عزیزان فاضل من، فرهیخته‌های عزیز، هیچ انسانی بی‌برنامه نمی‌شود؛ برنامه‌ریزی بکنید - چنانچه از این سیره بر می‌آید که حضرت، اهل برنامه‌ریزی بودند و این برنامه‌ریزی را هم مکتوب می‌کردند؛ نه اینکه تنها در ذهن‌شان بگذرانند.

1.1.1- لزوم نوشتن بسم الله در اول برنامه

«کان إذا أراد أن یکتب تذکرات حوائجه»؛ زمانی که تذکرات حوائج‌شان را می‌نوشتند، اولین کاری که می‌کردند «کتب بسم الله الرحمن الرحیم»؛ آیه شریفه بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم را می‌نوشتند. «كُلُّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَمْ يُذْكَرْ فِيهِ بِسْمِ اَللّٰهِ فَهُوَ أَبْتَرُ».[2] ایشان بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم را در صدر دستور العمل‌شان و برنامه روزانه‌شان می‌نوشتند؛ چون می‌دانید خود کتابت بسم‌الله، برکت خاصی می‌آورد. هیچ نوشته‌ای را بدون بسم‌الله آغاز نکنید. هیچ برنامه‌ریزی را بدون بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم آغاز نکنید. حضرت، یکی از مصادیق علم باری‌تعالی هستند؛ چنانچه در فرازهایی از زیارت جامعه کبیره داریم؛[3] اما در عین حال حضرت، دفترچه‌ای داشتند، یادداشتی داشتند، برنامه‌ای داشتند، یادداشت می‌کردند و در اول یادداشت‌شان، بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم را می‌نوشتند.

1.1.2- نوشتن ان‌شاء‌الله در آخر برگه برنامه

مطلب دیگر: «أذکر إن‌شاءالله»؛ بعد از اینکه بسم‌الله را می‌نوشتند، ذکر می‌کردند که ان‌شاءالله این‌گونه می‌شود؛ یعنی مشیت خدا را بر زبان جاری می‌کردند، تا اینکه این کار به پایان برسد و اراده‌ی الهی قرار بگیرد. ما چقدر در حدیث داریم که شما، متلفظ به ماشاءالله و ان‌شاءالله باشید. و ان‌شاء‌الله تبارک‌وتعالی که همه من و شما تا قیام قیامت، به این کلمه تفویضی ان‌شاءالله، متعبد باشیم. می‌توانیم بگوییم یکی از فیوضات کسانی که در مقام رضا هستند، این است که دارای مشیت الهی هستند؟ بله؛ ﴿وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبَادِ﴾.[4] حضرت امام رضا علیه‌السلام فرمودند: کسی که این جمله را بگوید و کارهایش را به مشیت الهی واگذار کند، در دنیا و آخرت مشکلی نمی‌بیند. لذا این آیه که ذکر امام رضا علیه‌السلام است و ان‌شاءالله نهادینه کنیم. پس اول، برنامه‌های‌مان را بنویسیم؛ در صدر برنامه‌های‌مان آیه بسم‌الله را بنویسیم؛ در ذیل آن هم بنویسیم ان‌شاءالله چنین شود. بعد حضرت فرمودند: «ثم یکتب ما یرید»؛ آنچه می‌خواهی اراده بکنی، بنویس. من با کمال معذرت از همه حضرات معصومین و اولیای الهی از این حدیث، استفاده می‌کنم ﴿هَٰذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا﴾؛[5] می‌توانیم این حرف بزنیم که از کتابت بسم‌الله و برنامه‌ریزی، روشن می‌شود که نوشته‌های ما و اراده ما، سببش اراده الهی است؟ قطعا چنین است.

1.2- سیره علماء در برنامه ریزی

سیره علمیه و عملیه بزرگانی مثل مرحوم صاحب‌جواهر، مثل علامه‌مجلسی، مثل مرحوم علامه‌حلی، خواجه‌نصیرالدین‌طوسی، بزرگانی که در هر علمی که شما نگاه کنید، نوشته و کتاب دارند، اهل برنامه بودند. مرحوم صاحب جواهر - که جواهر یک دائرةالمعارف فقهی است - با خود عهد کرده بود، تا شبی چند صفحه از جواهر ننویسد، نخوابد؛ حتی بعضی نقل کرده‌اند: در شب رحلت فرزندش هم در کنار جنازه فرزند، نوشت؛ و جالب اینجا است که جواهر، در شب 23 ماه مبارک رمضان، تمام می‌شود؛[6] معلوم می‌شود در شب قدر هم، به برنامه نوشتن و برنامه‌ریزی کتابت گذرانده است. موقعی یادداشت کرده بودم بزرگانی که در شب قدر برنامه‌ریزی‌های علمی‌شان را ادامه می‌دادند، فکر کنم حدود 30-40 نفر از علما در شب بیست و سوم، مشغول کتابت بودند. در حالات مرحوم علامه‌طباطبایی رحمه‌الله دارد که ایشان هم در 23 ماه مبارک، آن را تمام کردند.[7] برنامه‌ریزی دقیق کنید که خیلی نیاز به برنامه داریم. هر لحظه، در حال تغییر و تحول هستیم؛ باید با تغییر و تحول زمانه، برنامه‌ریزی‌های دقیق داشته باشیم که عقب نیافتیم.

2- وجود نظم در نظام آفرینش

نظام آفرینش، نظام تغییر و تحول است؛ نظام نظم و انضباط است. ما اگر بخواهیم همراه با نظام آفرینش و حتی جسم و روح‌مان باشیم، باید این نظم را نهادینه بکنیم. همین الآنی که من و شما داریم حرف می زنیم، هر لحظه گلبول‌ها و سلول‌های مختلفی در بدن ما طبق برنامه‌ریزی منظم و منسجم، خودشان در حال تغییر و تحول هستند؛ حتی در بیست و چهار ساعت، بعضی می‌گویند: میلیاردها سلول، جای هم‌دیگر را عوض می‌کنند و با نظم هستند.

3- تقوا و نظم، دو عامل موفقیت

حضرت امیرالمؤمنین علیه‌السلام، در سفارشی که به امام حسن و امام حسین علیهماالسلام داشتند، فرمودند: «أُوصِيكُمَا وَ جَمِيعَ وَلَدِي وَ أَهْلِي وَ مَنْ بَلَغَهُ كِتَابِي بِتَقْوَى اَللَّهِ وَ نَظْمِ أَمْرِكُمْ»؛[8] این خطاب، ما را هم شامل می‌شود؛ این دو، تقوا و نظم، ما را به همه جا می‌رساند. نتیجه صحبت امروز اینکه یک برنامه روزانه برای خود بنویسیم و طبق این برنامه، خودتان را محک بزنید و روزانه و حداقل، هفتگی و حداقل حداقل، ماهانه و چه برسد به سالانه، برنامه‌های‌تان را چک کنید؛ ببینید آیا از وضعیت موجود، به مطلوب رسیدید یا خیر؟ ما همیشه در سیر بین این وضعیت موجود و وضعیت مطلوب هستیم. ان‌شاءالله ما هم با شما در این توصیه‌ها شریک باشیم.

4- خاطره استاد از برنامه ریزی شخصی

از باب تجربه عرض می‌کنم، نه از باب دیگری. یک وقتی یادداشت‌ها را نگاه می‌کردم؛ دیدم من بعضی وقتها در سالیان گذشته، روزانه برنامه‌ریزی داشتم؛ یعنی یک جدولی داشتم برای روز، یک جدولی داشتم برای هفته و جدولی برای ماه. و جالب این است که الحمدلله‌رب‌العالمین همه اینها با اِشراق و اِشراف اساتید بزرگ‌مان صورت می‌گرفت؛ و من یادم است که برنامه را با اشراف آنها و با مشیت آنها، پیش می‌رفتیم؛ و علوم مختلفه‌ای که الحمدلله‌رب‌العالمین فرا گرفتیم - رب أنعمت فزد - با برنامه‌ریزی و اشراف بزرگان بود؛ ان‌شاءالله خدا جزای خیر به آنها بدهد. ما برنامه‌ها ادامه دادیم؛ و الآن هم تا می‌توانید اهل برنامه باشید که ان‌شاءالله به نتیجه برسید. رزقنا الله إیانا و إیاکم.