وجوب وفای به عقود - خصوصیات سوره مائده/اشاره به مباحث سال گذشته /تفسیر سوره مائده

موضوع: تفسیر سوره مائده/اشاره به مباحث سال گذشته /وجوب وفای به عقود - خصوصیات سوره مائده

1- شکر نعمت و آغاز سال تحصیلی در محضر آیات الهی

خدا را شاکریم که باز در این شروع سال تحصیلی و الحمد لله رب العالمین در محضر آیات الهی هستیم و رب انعمت فزد. می‌توانم با قاطعیت محضر شما عرض کنم که بهترین درس و بهترین تدریس و بهترین درجه از درجات مقام وجود، بحث از آیات الهی است.

2- هدف از تفکر و تدبر در آیات

بحث آیات الهی و موضوع آیات الهی و بحمدالله رب العالمین تفکر و تأمل و تدبر و تأمل در آیات شریفه قرآن است، تا اینکه ان‌شاءالله انسان لحظه به لحظه به جایی برسد که عینیت آیات الهی پیدا کند. این کمال همه، چه از انبیا و چه از غیر انبیا و اولیای الهی، تعیّن است.

3- تعریف پیامبر در یک جمله

و تشخص و عینیت با آیات الهی همانی است که وقتی از جناب ابن عباس سؤال کردند که آخرین پیامبر را در یک جمله تعریف کن و بگو چه خبر است، خیلی تعبیر بسیار سنگینی است، گفت: «کان خُلُقُه القرآن».[1] ﴿إِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾.[2] که تعین پیدا کرد که خلقش شد قرآن، خلق شد قرآن. یعنی چه؟ یعنی ۶۲۳۶ آیه قرآن، شده آیات رسول مکرم اسلام. هر آیه‌ای هم یک منزلی از منازل سیر و سلوک و تخلق است.

4- معنای «تخلقوا بأخلاق الله»

«تخلقوا بأخلاق الله»؛[3] یعنی «تخلقوا بآیات الله». خیلی نکته مهمی است که در اولین جلسه‌ای که داریم شروع می‌کنیم، محضرتان عرض می‌کنیم. «تخلقوا بأخلاق الله» یعنی آیات الهی.

5- اشاره به مباحث گذشته

ما الان بحمدالله رب العالمین توفیق داشتیم در سال‌های گذشته تا آیه ۱۰۴ سوره مبارکه مائده آمده‌ایم؛ وآن آیه این بود: ﴿وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَىٰ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ قَالُوا حَسْبُنَا مَا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا ۚ أَوَلَوْ كَانَ آبَاؤُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ شَيْئًا وَلَا يَهْتَدُونَ﴾.[4]

6- سوره مائده؛ سفره و طعام الهی

بله، سوره مائده، آیه ۱۰۴ بودیم که آخرین جلسه، عرض ما این است دو مطلب را عرض کنیم، گرچه که در سالیان گذشته محضرتان تقدیم شده، فاصله شده، تکرار شود. سوره مبارکه مائده، سوره‌ای است که سفره و طعام الهی است. اولین آیه این سوره، آیه‌ی ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾[5] بود.

7- هر سوره، شرح و بسط «بسم الله الرحمن الرحیم»

نظر ما بحمدالله رب العالمین در تفسیر این بود که هر سوره‌ای آیاتش تشریح و شرح و بسط آیه کریمه ﴿بسم الله الرحمن الرحیم﴾ است. و ما آیه شریفه ﴿بسم الله الرحمن الرحیم﴾ را جزء سوره می‌دانیم، خارج از سوره نیست. جزء سوره هست، یعنی هر سوره‌ای در سُوَر قرآن که آیه شریفه بسم الله در صدر آن هست، تمام آیات بعدش، شارح این آیه بسم الله است

8- وحدت لفظی «بسم الله» و تعدد معنایی آن

در نتیجه آیه شریفه ﴿بسم الله الرحمن الرحیم﴾ به لحاظ کلمات یکی است، اما به لحاظ معنا متعدد است. هر آیه‌ای از آیات شریفه ﴿بسم الله الرحمن الرحیم﴾ در هر سوره از سوره‌های قرآن یک معنای خاص خودش را دارد و همین‌طور با هر آیه‌ای که می‌آید، آیه بسط پیدا می‌کند.

9- نکاتی در مورد آیه اول سوره مائده

9.1- وجوب وفای به عقود

سوره مبارکه مائده از سوره‌هایی است که بسط آیه شریفه «بسم الله الرحمن الرحیم» با خطاب ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾ شروع می‌شود. «أَوْفُوا» هم خطاب، خطاب خاص به مؤمنین است و هم حکم دلالت بر حکم وجوب دارد. در اصول بحثش شد که نظر ما هم بحمدالله در اصول به این نتیجه رسید که به لحاظ عرفی و به لحاظ عقلی امر دلالت بر وجوب می‌کند. اگر این‌گونه باشد، وفای به عقد واجب است.

9.2- اطلاق وفای به عقود در این آیه

باز خاطر مبارکتان هست در اول سوره هم عرض کردیم این عقود هم الف و لامش عام است، هم خودش جمع است، جمع در جمع می‌شود. چه عقود اجتماعی، چه عقود سیاسی، چه بفرمایید عقود دیگر، همه دلالت بر بفرمایید عمومیت می‌کند.

9.3- خاطره‌ای از درس خارج فقه مقام معظم رهبری

جا دارد چون بعد از شهادت مقام معظم رهبری شهید (رضوان الله تعالی علیه)، اولین جلسه‌مان هست، این خاطره را عرض کنم. ما در این سالیان اخیر که ایشان درس خارج فقه‌شان را شروع کرده بودند، شبی مهمان بزرگی از بزرگان و علمای تهران بودیم، ایشان صبح گفت که من می‌روم درس مقام معظم رهبری. گفتم که اگر منعی ندارد، با هم بیاییم، هم دیداری داشته باشیم و هم مباحث ایشان را بشنویم. ایشان گفت نه، مانعی ندارد. خاطره شیرینی است و حالا به مناسبت این بحث امروز، این هم قضیه اتفاقی نیست. هزاران ساعت‌ها و لحظه‌ها و سال‌ها در نوبت بودیم، تا این حرف امروز در اولین جلسه شروع درس و بحث‌مان در این سال جدید تحصیلی زده شود، آن هم در سوره مبارکه مائده. من اگر قرار باشد گزیده‌ی جلسه‌ی آن روز حضرت مقام معظم رهبری را در خارج فقه‌شان عرض کنم، در چند کلمه این است: ایشان بحث‌شان و موضوع بحثشان این بود که آیا قراردادهایی که بسته می‌شود، این‌ها واجب‌الوفاء هست یا واجب‌الوفاء نیست؟ حتی ایشان می‌فرمودند حتی قراردادهایی که بین دولت‌های اسلامی و دولت‌های حتی غیر اسلامی بسته می‌شود - رضوان الهی بر ایشان باد - آمدند دلیل از راه اطلاقات عقود را مطرح کردند و همین اولین آیه سوره مبارکه مائده را به عنوان دلیل مطرح کردند.

9.4- دلیل عقلی استاد بر وجوب تقلید برای تمام مکلفین (مؤمن و کافر)

ما بحمدالله رب العالمین در مبانی فقاهتی‌مان به این نتیجه رسیدیم که تقلید بر مکلفین عالم واجب است و مکلفین عالم باید اوامر الهی را اطاعت کنند، به وجوب عقلی. به وجوب عقلی؛ یعنی عقل می‌گوید که ما منعمی داریم، شکر منعم لازم است. شکر منعم در این مرحله، اطاعت است. ﴿أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ﴾.[6]

9.5- عمومیت وجوب وفا به عقود مگر در موارد خاص

لذا اینجا اطلاق دارد و ایشان آمدند از راه مطلقات عقود فرموده‌اند؛ «إلا ما خرج بالدلیل»؛ مگر عقودی که استثنایی است، همه حقوق، واجب‌الوفا هستند.

9.6- تفاوت عهد، عقد و بیعت

ما همان‌طور که در دعای شریف عهد داریم که آنجا بیعت هم اضافه شده، عقد آمده، هم عهد آمده، هم بیعت آمده. ما نظرمان در آن آیه اول سوره مبارکه مائده هم توضیح دادیم. عقود جمع عقد است: ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾. و عقد در اصطلاح واژه و فرهنگ عربی، یعنی پیمان‌هایی که محکم بسته شده است.[7] و فرق است بین عهد و عقد. عهد، آن پیمان مطلق است، اما عقد، پیمان‌هایی است که علاوه بر اینکه پیمان هست، مثلاً ضمانت اجرایی هم دارد، یا ضمانت اخلاقی دارد، یا ضمانت اعتقادی دارد، یا هر ضمانتی داشته باشد. می‌توانیم این حرف را بزنیم که عهد در مقام اندیشه است و عقد در مقام انگیزه است. لذا این سه واژه و قاعده ادبی که «اذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتمعا»؛ دو کلمه اگر جدا جدا باشند، هر یک بر دیگری اطلاق می‌شود. اما اگر با هم بودند، هر یک معنای خاص خودشان را دارند. اگر عقد و عهد جدا بودند، شاید هر یک بر دیگری اطلاق شود، اما وقتی که کنار یکدیگر هستند، هر یک معنای خودش را دارد. یکی از جاهایی که در کنار یکدیگر هستند، در دعای عهد است. اصلاً خود دعای عهد، یعنی پیمان انسان با حضرت ولی برای اطاعت و تبعیت؛ هم عهد دارد، هم عقد دارد، هم بیعت دارد.[8] بین این‌ها فرق است. عهد، پیمانی است که فکرش در اختیار ولیّ است. عقد، پیمانی است که عمل و انگیزه‌اش هم در اختیار ولیّ و نبیّ و خداست. و بیعت آن است که کاری هم که دارد انجام می‌دهد، مطابق همان عهد و عقد شده است؛ لذا هر یک معنای خاص خودشان را دارد.

9.7- اولین عهد الهی

حالا در سوره مبارکه مائده عقود آمده است. عقود هم عهد را می‌گیرد و هم در روایت هم داریم: «العُقودُ: العُهُودُ».[9] این‌ها عهدهای الهی هستند. اولین عهد الهی همان عهدی است که ﴿أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ﴾.[10] ای بنی آدم آیا عهد من به شما نرسیده است؟ این عهد چیست؟ ﴿وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِن بَنِي آدَمَ مِن ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَلَسْتَ بِرَبِّكُمْ قَالُواْ بَلَى﴾؛[11] عهدِ ﴿أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ﴾. خدا از تمام نظام ملک و ملکوت و وجود، یک سؤال دارد و آن سؤال حضرت حق این است: ﴿أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى﴾.

9.8- گستره معنای «قول» در قرآن

تازه این «قَالُوا بَلَى» را باز در آیه‌های گذشته، سال‌های گذشته محضرتان عرض کردیم که «قالوا» و «قال» در قرآن اعم از فعل و قول است. ما الان معمولاً قول را به گفتار معنا می‌کنیم، اما گفتار، یکی‌ از معانی قول در قرآن است؛ یعنی اگر یک کسی با اشاره، با کتابت، با فعل یک حقیقتی را رساند، در قرآن به آن قول، اطلاق می‌شود. بین فرهنگ قرآنی و فرهنگ اصطلاحی یا عامیانه روزمره تفاوت وجود دارد.

9.9- تعبیر مقام معظم رهبری درباره کفایت آیه «أوفوا بالعقود» بر وجوب وفای به عقود

﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾. خدا درجات حضرت مقام معظم رهبری شهید را متعالی کند، این تعبیر را فرمودند که ما اگر آیه‌ای، روایتی هم نداشتیم، همین آیه کفایت می‌کرد برای وجوب اطاعت در قراردادها کفایت می‌کرد.

9.10- وجوب عقلی تقلید و عام بودن وجوب آن

ما بحمدالله رب العالمین تقلید در احکام الهی را واجب به وجوب عقلی می‌دانیم، نه وجوب شرعی. اگر وجوب شرعی هست، پس از وجوب عقلی است. این یک مطلب. و مطلب دیگری این است که ما وجوب را هم وجوب عام می‌دانیم؛ یعنی وقتی که یک تکلیفی برای یک مکلفی آمد و یک مکلفی بالغ و عاقل و مخاطب به خطاب الهی بود، باید به آن تکلیف عمل کند. برای همین در ماه مبارک رمضان وقتی که می‌گوید: ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ﴾،[12] برای تمام مکلفین عالم صیام واجب است؛ چه کافر باشند، چه مؤمن باشند. تفاوت بین مؤمن این است که خطاب را می‌گیرد و عمل می‌کند، اما کافر عمل نمی‌کند. این تفاوت در ثمرات ثواب و عقاب هم نتیجه می‌دهد و خیلی مهم است. و ما عرض‌مان این است که وقتی که چنین بود.

9.11- وجوب وفا در عقود و قراردادها برای همه مکلفان

و ما عرض‌مان این است که وقتی که چنین بود، اگر بین مکلفی و مکلفی قراردادی بسته شد، واجب‌الوفاء است، سواءً کان کافراً، سواءً کان مؤمناً؛ چه هر دو طرف مؤمن باشند که قطعاً وجوب وفا به برهان اولویت هم هست، اگر مؤمن هم نبودند قطعاً وجوب وفا به وجوب عقلی است.

9.12- شخصیت حقیقی و حقوقی در قراردادها

بحث دیگر این است که آیا در قرارداد با شخصیت حقوقی هم وجوب وفا دارد؟ چون الان نیاز امروز هم هست. یک وقت هست کسی با کسی قرارداد می‌بندد، یک وقت هست دولتی با دولتی قرارداد می‌بندد، و گاهی از اوقات دولتی با شخصی یا شخصی با دولتی. البته خیلی وقت‌ها در شخص‌های حقیقی که با دولت‌ها قرارداد می‌بندند، قطعاً شخصیت حقوقی هم دارد. مثلاً وزیر امور خارجه است. سفیر یا یک مسئولیت این‌گونه به او داده شده است. هر یک از این‌ها باشد، نتیجه دارد. در نتیجه ما قراردادهایی که بسته می‌شود را واجب‌الوفا می‌دانیم.

9.13- یکی از موارد استثنای وجوب وفا به قرارداد

مگر جایی که خصوصیات دیگری بیاید که لازم‌الوفا نباشد؛ مثلاً طرف قرارداد، ظالمی است که همیشه ظلم می‌کند. این، یکی از موارد عدم وجوب وفا به قرارداد است. و ظلمش به ثبات و به اثبات و به ثبوت رسیده. اگر این‌گونه باشد دیگر آن قرارداد از باب اینکه سالبه به انتفاء موضوع هست و خروج موضوعی دارد، واجب‌الوفا نیست.

9.14- نتیجه‌گیری مقام معظم رهبری از آیه

مقام معظم رهبری در بحث فقهی خود به این نتیجه رسیدند که از همین آیه‌ی: ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾، قراردادها واجب‌الوفاء هستند. حتی من یادم است ایشان حتی وزارت امور خارجه را هم و بعضی از مقامات دولت را هم آن زمان مخاطب قرار دادند و فرمودند: «قراردادهایی که دولت‌ها با یکدیگر می‌بندند، این‌ها واجب‌الوفاء است». الحمد لله رب العالمین.

9.15- وجوب شرعی و عقلی مستفاد از این آیه

یعنی به عبارت بهتر در آیه شریفه ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾، هم وجوب امری است، هم وجوب عقلی. بهتر بگوییم هم وجوب شرعی و هم وجوب عقلی. عقل می‌گوید که اگر قراردادی بود وفا کنید. عرف هم می‌گوید اگر قراردادی بود وفا کنید. شرع هم می‌گوید اگر قراردادی بود وفا کنید.

9.16- عدم حقیقت شرعیه در عبادات و معاملات، مگر در موارد خاص

چون ما در بحث اصولی بحمدالله رب العالمین به این نتیجه رسیدیم که ما حقیقت شرعیه نداریم، الا در موارد خاصی. ما حقیقت شرعی نداریم، اما حقیقت عرفیه و حقیقت لغویه داریم. و خود حقیقت لغویه و حقیقت عرفیه، گاهی از اوقات وجوب اطاعت را ثابت می‌کند و این نکته بسیار دقیقی است.

10- کثرت خطاب «یا أیها الذین آمنوا» در سوره مائده

و جالب اینجاست هر دو آیه ۱۰۵ و ۱۰۶ سوره مائده، مخاطب ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا﴾ را دارد. ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ عَلَيْكُمْ أَنفُسَكُمْ لاَ يَضُرُّكُم مَّن ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ﴾؛[13] ﴿یَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ...﴾.[14] بیشترین خطاب ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا﴾ در سوره‌ی مبارکه‌ی مائده است. کثرت ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا﴾ در این سوره آمده و اصلاً آغاز این سوره هم با ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾ است.

11- سوره‌ی مائده، سوره‌ی ولایت و سفره الهی

سوره‌ی مبارکه‌ی مائده، سوره‌ی ولایت است، سوره‌ی سفره و طعام الهی است. و تنها کسی می‌تواند به حقیقت این سوره برسد که ارتباط بین خودش و خدایش را مدیریت کند. خیلی نکته‌ی مهمی است.

12- عرفان عملی و آیات «علیکم أنفسکم»

عرفان عملی این است که قرآن ب در زندگی‌های ما بیاید. در این آیه تأمل بفرمایید: «أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ». ﴿یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ﴾. خیلی تعبیر عجیبی است که انسان اگر به نفس خودش برسد، [به حقیقت عرفان رسیده است]. می‌توانیم بگوییم که این یکی از آیاتی است که هم عرفان علمی را دارد و هم عرفان عملی را دارد. تأمل بفرمایید.

13- توصیه به تأمل و برنامه‌ریزی برای قرآن

ان‌شاءالله تبارک و تعالی، «رَزَقَنَا اللَّهُ إِيَّانَا وَإِيَّاكُمْ». ان‌شاءالله حقیقت خیر الرازقین که خیرالمرزوقین را دارد، و خیرالمرزوقین که خیر الرزق را دارد. و ما بهترین رزق را همین قرآن کریم و آیات الهی می‌دانیم. همان‌طور که برای قرآن برنامه‌ریزی کردید، تا می‌توانید برنامه‌ریزی کنید و در محضر قرآن باشید. «غَفَرَ اللَّهُ لَنَا وَلَكُمْ». به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.