1405/08/19
بسم الله الرحمن الرحیم
کتاب الصلاة/صلاة مسافر /تقریر ماهیت وطن/بازخوانی شرط چهارم قصر/رجوع به روایات/استدلال به صحیحه حماد/نقد و تحریر نظریه صاحب جواهر
محتويات
0.1- ۱- مباحث اخلاقی0.1.1- ۱.۱- ادب مجلس نبوی: سکوت و انصات اصحاب هنگام کلام حضرت
0.1.2- ۱.نشستن پرنده بر سر اصحاب؛ تمثیلی برای ادراک معانی
0.1.3- ۱.هماهنگی حضرت با جمع، مطایبه و گشادهرویی
0.1.4- ۱.۴- صبر پیامبر در برابر بیگانگان
0.1.5- ۱.۵- سیره علما در مطالعه کتابهای کشکولی
0.2- مباحث فقهی صلاة مسافر: تقریر ماهیت «وطن» و قاطعیت آن
0.2.1- ۱- بازخوانی شرط چهارم قصر و مسئله مرور بر وطن
0.2.2- تقریر معنای وطن عرفی و قاطعیت موضوعی آن برای سفر
0.2.3- بررسی فرض عبور از وطن در مسیر سفر
0.2.4- ۴- رجوع به روایات برای شناخت وطن شرعی
0.2.5- ۵- استدلال به صحیحه حماد بن عثمان
0.2.6- ۶- نقد دیدگاه صاحب جواهر در شرطیت قصد دوام و استمرار
0.2.7- ۷- نظریه مختار: وطن به مثابه انتزاع از علاقه، انس و ارتباط عرفی
0.2.8- ۸- تحلیل اصولی توطن از باب مشتق
0.2.9- مسئله تعدد وطن و اعراض
0.2.10- ۱۰- تعدد وطن و تبعیت وطن صغیر از پدر و مادر
0.3- شواهد قرآنی و لغوی بر معنای «وطن» و «موطن»
0.3.1- ۱- عبارت مجمع البیان
0.3.2- عبارت قاموس
0.3.3- صحاح اللغة، مجمع البحرین و نصاب الصبیان
0.3.4- ۴- جمعبندی نهایی: تبعیت شارع از عرف و لغت در صدق وطن

موضوع: کتاب الصلاة/صلاة مسافر /تقریر ماهیت وطن/بازخوانی شرط چهارم قصر/رجوع به روایات/استدلال به صحیحه حماد/نقد و تحریر نظریه صاحب جواهر
0.1- ۱- مباحث اخلاقی
در ادامه شرح حدیث شریف حلیة رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه) بودیم؛ حدیثی که به راستی ترسیمگر سیمای جسمانی و سیمای معنوی و حقیقی رسول مکرم اسلام (ص) است.
« وَ لَا يُخَيِّبُ فِيهِ مُؤَمِّلِيهِ قَدْ تَرَكَ نَفْسَهُ مِنْ ثَلَاثٍ الْمِرَاءِ وَ الْإِكْثَارِ وَ مَا لَا يَعْنِيهِ وَ تَرَكَ النَّاسَ مِنْ ثَلَاثٍ كَانَ لَا يَذُمُّ أَحَداً وَ لَا يُعَيِّرُهُ وَ لَا يَطْلُبُ عَثَرَاتِهِ وَ لَا عَوْرَتَهُ وَ لَا يَتَكَلَّمُ إِلَّا فِيمَا رَجَا ثَوَابَهُ إِذَا تَكَلَّمَ أَطْرَقَ جُلَسَاؤُهُ كَأَنَّمَا عَلَى رُءُوسِهِمُ الطَّيْرُ وَ إِذَا سَكَتَ تَكَلَّمُوا وَ لَا يَتَنَازَعُونَ عِنْدَهُ الْحَدِيثَ وَ إِذَا تَكَلَّمَ عِنْدَهُ أَحَدٌ أَنْصَتُوا لَهُ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْ حَدِيثِهِ يَضْحَكُ مِمَّا يَضْحَكُونَ مِنْهُ وَ يَتَعَجَّبُ مِمَّا يَتَعَجَّبُونَ مِنْهُ وَ يَصْبِرُ لِلْغَرِيبِ عَلَى الْجَفْوَةِ فِي الْمَسْأَلَةِ وَ الْمَنْطِقِ حَتَّى إِنْ كَانَ أَصْحَابُهُ لَيَسْتَجْلِبُونَهُمْ وَ يَقُولُ إِذَا رَأَيْتُمْ طَالِبَ حَاجَةٍ يَطْلُبُهَا فَارْفِدُوهُ ». [1]
0.1.1- ۱.۱- ادب مجلس نبوی: سکوت و انصات اصحاب هنگام کلام حضرت
در این حدیث شریف فقرههایی را قرائت کردیم و به این فراز رسیدیم که محفل رسول خدا (ص) محفلی معرفتی بود؛ چنانکه در تعبیر روایت آمده است: «إذا تکلّم سَکَتوا»؛ یعنی هنگامی که حضرت سخن میفرمودند، همگان سکوت اختیار میکردند. میتوان گفت حالات محفل اولیای الهی نیز اینگونه است. همچنین مطابق آیه کریمه ﴿لَقَدْ جَاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ﴾[2] ، این رسول نفسانی که برای امتها مبعوث شده است، تمامی این کمالات در وجود مقدسش متجلی است و اخلاق نبوی و حالات ایشان تجسم و تجسد سیر و سلوک انسانی و مراتب آن به شمار میآید. به تعبیر دیگر، وصف ﴿وَ إِنَّکَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ﴾[3] از حیث ارتباط با نوع بشر در دو جهت تجلی مییابد: نهادینهسازی سلام و نهادینهسازی سکوت در مواقعی که انسان باید از آن بهره ببرد. اساساً سیره شخص رسول خدا (ص) نیز همینگونه بود. آیات شریفهای که قرائت شد—همچون ﴿وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اسْمَعُوا﴾[4] ، و ﴿فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ﴾[5] —نشان میدهد که تقوای به قدر استطاعت، تقوای در کلام و تقوای در مجلس اقتضا میکند که انسان اینگونه باشد.
0.1.2- ۱.نشستن پرنده بر سر اصحاب؛ تمثیلی برای ادراک معانی
از همین رو در حدیث حلیة رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه) خواندیم که اصحاب هنگام سخن گفتن حضرت چنان آرام و ساکت بودند که گویا بر سرهایشان پرندگانی نشسته است. به این تشبیه و تمثال توجه کنید؛ نشستن پرنده بر سر، تمثیلی برای ادراک معانی است. میتوان گفت پرنده در اینجا تمثیل و تمثال مسائل و حالات آسمانی و علوم غیبی است؛ چنانکه گفته شده: «والحقّ أن فاض من القدسي الصّوَر و إنما إعداده من الفکر»[6] ؛ تمامی علوم، آسمانی هستند و از عالم بالا القا میشوند. این معنا همان است که در روایت آمده است: «العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء»[7] ؛ «قذف» به معنای افکندن است.[8] محفل رسول خدا (ص) اینگونه بود که «إذا تکلّم سَکَتوا»؛ یعنی هنگامی که ایشان سخن میگفتند، حاضران سراپا گوش بودند و «أنصتوا». انصات غیر از سکوت است؛ زیرا سکوت به معنای خاموشی و آرامش است، اما انصات به معنای گوش سپردن و توجه عمیق است.[9] اصحاب افزون بر سکوت، حالت توجه قلبی نیز داشتند و این روایت از جمله احادیث بسیار شگفتانگیز است. حتی در ادامه حدیث آمده است که هنگام سخن گفتن حضرت، «أنصتوا له حتی یفرغ حدیثهم»؛ یعنی تا آنگاه که از سخنان خویش فارغ گردند، به ایشان گوش میسپردند. وجه نامگذاری «حدیث» نیز آن است که مطالب تازهای در آن بیان میشود؛ اساساً حدیث به معنای سخن و مطلب نو است و حاضران هنگام بیان مطالب تازه سراپا گوش بودند.
0.1.3- ۱.هماهنگی حضرت با جمع، مطایبه و گشادهرویی
در ادامه روایت آمده است که حضرت با حاضران نهایت هماهنگی را داشتند، بهگونهای که «یضحک مما یضحکون»؛ یعنی هنگامی که حاضران مطایبهای میکردند و در جمعشان تبسم و خندهای پدید میآمد، حضرت نیز «یضحک» (تبسم و خنده میفرمودند). از این سیره اجتماعی پیامبر (ص) میتوان استنباط کرد که وجود مقدس ایشان اهل مطایبه و حتی خنداندن دیگران نیز بودند. چنانکه روزی پای خویش را در جمع صحابه دراز کردند و پرسیدند: «این پای من شبیه به چیست؟» هر یک از حاضران آن را به چیزی تشبیه کرد—چنانکه در روایت آمده یکی به ساقه درخت و دیگری به چیز دیگر تشبیه نمود—آنگاه حضرت پای دیگرشان را دراز کردند و فرمودند: «این پای من شبیه به این پا است، منتها در راست و چپ بودن با هم تفاوت دارند!» این نمونهای از مطایبه نبوی است.« حتى إنه يوما أراد أن يمد رجله لتعب لحقه ، فتلطف إلى جلسائه ، فمد رجله الكريمة وقال لهم ما تشبه هذه؟»[10]
همچنین در ماجرای دیگری با حضرت امیرالمؤمنین (علیه السلام)—در همین باب «یضحک مما یضحکون»—رسول خدا (ص) مشغول تناول خرما بودند؛ پس از آن، هستههای خرما را مقابل امیرالمؤمنین (علیه السلام) قرار دادند و به شوخی فرمودند: «بیایید هستهها را بشماریم تا ببینیم چه کسی خرمای بیشتری خورده است!» و چون هستهها را جلوی امیرالمؤمنین گذاشته بودند، به مزاح فرمودند: «شما هسته خرمایی ندارید!» حضرت امیر (علیهالسلام) نیز در پاسخ عرض کردند: «شاید شما خرماها را با هستههایش میل فرمودهاید! ... يا رسول اللّه! الأكول الذي يأكل التمر و نواه» [11]
0.1.4- ۱.۴- صبر پیامبر در برابر بیگانگان
در ادامه روایت آمده است: «یضحک مما یضحکون منه، و یتعجب مما یتعجبون منه، و یصبر للغریب علی الجفوة فی مسألته و منطقه»؛ یعنی هرگاه بیگانهای وارد مجلس میشد، به او توجه میکردند و درشتگویی او را در پرسش و سخنش تحمل میفرمودند تا دریابند از کجا آمده، برای چه هدفی آمده و مسئله و پرسش او چیست. این اوصاف محفل رسول خدا (ص) و حالات اصحاب ایشان است که باید آن را دستورالعملی برای تمامی مراحل و مجالس و محافل علمی خویش قرار دهیم.
0.1.5- ۱.۵- سیره علما در مطالعه کتابهای کشکولی
در همین زمینه خاطرهای عینی عرض میکنم؛ در اغلب اوقاتی که به محضر حضرت علامه حسنزاده (قدس الله نفسه الزکیه) شرفیاب میشدم—چراکه افزون بر درسهای متداول، در منزل نیز خیلی مزاحم ایشان میشدم و دروسی داشتیم—در کنار کتابهای روی میزشان، دو سه کتاب متنوع و کشکولمانند نیز در زیر یا روی سایر کتابها قرار داشت. گاهی که وارد میشدم میدیدم آن کتاب کشکولمانند در زیر قرار گرفته و کتابهای عقلی، عرفانی، معرفتی و روایی بر روی آن است؛ از این وضعیت درمییافتم که مطالعات ایشان در ساعات گذشته، مطالعات عقلی بوده است. گاهی نیز مشاهده میکردم که آن کتاب بر روی سایر کتابها قرار گرفته است؛ که نشان میداد زنگ تفریح ایشان مطالعه اینگونه کتابها بوده است. بهویژه کتاب «محاضرات» مرحوم اصفهانی که حالت کشکولی دارد و مشتمل بر نکات ادبی و اخلاقی است، همواره در دسترس ایشان بود و توصیههای ویژهای نسبت به آن داشتند. اساساً علمای پیشین نیز معمولاً کتابهایی با عنوان «مخلاة» و «کشکول» تألیف میکردند که به معنای گردآوری مطالب متنوع و گوناگون است. الحمد لله؛ امید است که موفق و مؤید باشیم و زندگی ما پرتوی از سیره وجود نازنین رسول خدا (ص) و ائمه طاهرین (سلام الله علیهم اجمعین) باشد.
0.2- مباحث فقهی صلاة مسافر: تقریر ماهیت «وطن» و قاطعیت آن
0.2.1- ۱- بازخوانی شرط چهارم قصر و مسئله مرور بر وطن
در مباحث صلاة مسافر به عبارت مرحوم سید در کتاب عروة الوثقی رسیدیم که پیشتر قرائت شد. ایشان در بیان شرط چهارم از شروط قصر میفرمایند: «الرابع: أن لا یکون من قصده فی أول السیر أو فی أثنائه إقامة عشرة أیام قبل بلوغ الثمانیة، و أن لا یکون من قصده المرور علی وطنه کذلک»[12] . بخش نخست عبارت درباره قصد اقامه ده روز پیش از رسیدن به هشت فرسخ قبلاً بررسی شد و اکنون در بخش دوم آن هستیم؛ یعنی عدم قصد عبور از وطن و تقریر ماهیت «وطن».
0.2.2- تقریر معنای وطن عرفی و قاطعیت موضوعی آن برای سفر
در تقریر مفهوم وطن بیان شد که وطن به معنای مکانی است که انسان آن را به عنوان مسکن، استراحتگاه یا محل سکونت خویش برمیگزیند. در اینکه وطن قاطع سفر است هیچ شک و شبههای وجود ندارد. شایان توجه است که میخواهیم نسبت میان «وطن عرفی» و «وطن شرعی» را بررسی کنیم و ببینیم آیا این دو با یکدیگر متحدند یا تفاوت دارند. وطن عرفی در نقطه مقابل «سفر» و به تعبیر دقیقتر همان «حَضَر» است. به عبارت دیگر، عبور از وطن «قاطع موضوعی» سفر است؛ زیرا گاهی در این مسئله میان حکم و موضوع خلط میشود. هنگامی که موضوع سفر قطع شد، بر پایه قاعده «لکلّ موضوعٍ حکمٌ»، حکم جدیدی مترتب میشود و آن وجوب تمام خواندن نماز است. از همین رو در تعلیقه خود بر عروة الوثقی ذیل عبارت «الوطن قاطع للسفر» نگاشتهایم: «أی قاطع لموضوع السفر»؛ یعنی وطن موضوع سفر را از میان میبرد و با زوال موضوع سفر، مکلف «حاضر» و اهل حَضَر محسوب میشود نه مسافر، و قطعاً وطن در اینجا در مقابل سفر قرار میگیرد.
0.2.3- بررسی فرض عبور از وطن در مسیر سفر
محل بحث در خصوص وطن آن است که اگر شخصی در اثنای سفر به وطن خویش برسد—برای نمونه، فرض کنید از قم به سوی تهران حرکت کردهایم و یکی از روستاهای بین راه همچون حسنآباد یا علیآباد وطن ماست—حکم آن چیست؟ هنگامی که به وطن رسیدیم نماز ما تمام است. اما پرسش اینجاست که آیا صرف عبور بدون توقف از وطن نیز سفر قبلی را پایان میدهد و پس از گذشتن از علیآباد، سفر جدیدی آغاز شده و شخص مسافر جدیدی به شمار میآید، یا اینکه قاطعیت وطن در فرضی است که در حسنآباد یا علیآباد توقف کرده و قصد ماندن داشته باشیم که در این صورت بدون تردید باید نماز را تمام بخوانیم؟
0.2.4- ۴- رجوع به روایات برای شناخت وطن شرعی
دیدگاه ما آن است که باید به روایات مراجعه کنیم؛ مقصود از رجوع به روایات، شناخت «وطن شرعی» است که در حدود پانزده تا شانزده روایت وارده—که پیشتر قرائت کردیم—تبیین شده است. در بررسی این روایات و اقوال فقها، همراه داشتن کتاب «مفتاح الکرامه» ضروری است؛ زیرا فقیه معمولاً از این کتاب بینیاز نیست؛ کتابی که اقوال متعدد فقها را در مسائل مبتلابه گرد آورده و یاریرسان است. کتاب «حدائق» نیز تا حدی همین ویژگی را دارد، با این تفاوت که مشی حدائق در نقل اقوال، رویکردی روایی است. اساساً آشنایی با کتابشناسی فقهی کمک شایانی به روش استنباط فقیه میکند.
0.2.5- ۵- استدلال به صحیحه حماد بن عثمان
در رجوع به روایات، به عنوان نمونه به صحیحه حماد بن عثمان از امام صادق (علیه الصلاة و السلام) استناد میکنیم : «فی الرجل یسافر فیمرّ بالمنزل له فی الطریق، یتمّ الصلاة أم یقصر؟ قال: یُقصّر، إنّما هو المنزل الذی توطّنه»[13] . مفاد روایت آن است که اگر مسافری در مسیر خود به منزلی که در آن ملک یا خانهای دارد برسد (همچون مثال سفر از قم به تهران و عبور از علیآباد یا حسنآباد)، نمازش را شکسته میخواند؛ مگر آنکه آن منزل را به عنوان وطن برگزیده باشد («توطّنه»). در تبیین «توطّنه» باید پرسید که آیا مقصود از آن، سکونت در آن مکان است و این سکونت چگونه باید باشد؟ آیا منظور زادگاه است، یا مکانی که شخص در آنجا ملک و خانه دارد، و یا محلی که در آن به کسبوکار و تحصیل مشغول است؟ آیا همه این موارد وطن محسوب میشوند یا خیر؟ از این حدیث شریف دو نتیجه مهم استفاده میشود: نخست آنکه مرور بر وطن قاطع سفر است؛ و دوم آنکه این حکم مقید به «توطّن» است و ما توطن را به معنای «توطن عرفی» میدانیم؛ یعنی همین اندازه که عرف بگوید فلانی اهل فلان منطقه است، اعم از اینکه آن مکان مسقط الرأس (زادگاه) او باشد یا نباشد. نکته مهمتر آن است که قاطعیت وطن، قاطعیت موضوعی است که قاطعیت حکمی را در پی دارد؛ به عبارت دیگر، مسافر با رسیدن به وطن دیگر مسافر نیست، و نماز قصر حکم مسافر است نه حاضر: «خرج عن کونه مسافراً فثبت له حکم تمام الصلاة».
0.2.6- ۶- نقد دیدگاه صاحب جواهر در شرطیت قصد دوام و استمرار
اکنون شایسته است یکی دو تأمل پیرامون ماهیت وطن مطرح شود. مرحوم صاحب جواهر در کتاب جواهر الکلام در تعریف وطن میفرمایند: «ما یتّخذه الإنسان محلّاً و مقرّاً له إلی الموت»[14] ؛ یعنی مکانی که انسان آن را تا پایان عمر محل سکونت و استقرار خویش قرار دهد. لازمه این تعریف آن است که قصد دوام و استمرار تا مرگ در تحقق وطن شرط باشد. بنابراین، اگر مبنای ایشان را بپذیریم، وطن صرفاً به مکانی اختصاص مییابد که انسان در آن ساکن بوده و سکونتش استمرار دائمی داشته باشد. [پرسش شاگرد: آیا مقر بودن تا پایان عمر شرط است و نمیتواند مکانی باشد که شخص گاهبهگاه به آن سر میزند؟] اکنون محل بحث نیز همین نکته است؛ اگر ملاک را عبارت مرحوم صاحب جواهر (رضوان الله تعالی علیه) قرار دهیم که استمرار را شرط میدانند، مکانی که انسان در آن ملکی یا خانهای دارد و تنها گاهبهگاه به آنجا سر میزند، از دایره وطن خارج خواهد شد.
0.2.7- ۷- نظریه مختار: وطن به مثابه انتزاع از علاقه، انس و ارتباط عرفی
دیدگاه ما—با کمال پوزش از محضر مرحوم صاحب جواهر (رضوان الله تعالی علیه) و قائلان به شرطیت استمرار یا حتی اقامت ششماهه که در برخی روایات آمده است—آن است که وطن عبارت است از مکانی که میان آن و انسان نوعی علاقه، انس و ارتباط حاصل میشود؛ بهگونهای که مردم آن دیار دیگر او را بیگانه با آن سرزمین نمیدانند. این حقیقتِ وطن است؛ یعنی مکانی که انسان با آن پیوند دارد—خواه زمین باشد، خواه خانه، و حتی گاهی یک قهوهخانه بینراهی که شخصی چنان با آن مأنوس و علاقهمند است که با نشستن در آنجا، اهل محل او را از خودشان («اینجایی») میشمارند؛ این یک امر عرفی است. بر این اساس، وطن مفهومی منتزع از حالات گذشته، فعلی و آینده شخص است که البته سهم حالات سابقه در آن بیشتر است. به بیان روشنتر، انتساب شخص به یک مکان—خواه از باب مسقط الرأس (زادگاه) بودن، خواه وطن پدر و مادر بودن، خواه منتزع از حالات خود شخص مانند قصد ماندن در آن مکان، و خواه منتزع از علاقه و رفتوآمد فراوان (همچون وضعیت طلاب و دانشجویان) یا انتخاب آن مکان برای نیل به کمال علمی و معنوی به هر انگیزهای—همگی مصداق وطن است. با پذیرش این مبنا، مفهوم وطن از عمومیت و شمول برخوردار میشود.
0.2.8- ۸- تحلیل اصولی توطن از باب مشتق
افزون بر این، در اینجا میتوان از یک بحث علم اصول نیز بهره جست؛ اگر توطن منتزع از حالات گذشته باشد، عنوان «توطّن» مصداق «مشتق» خواهد بود («کونه مشتقّاً»). حال اگر شخصی از آن مکان صرفنظر کرد و کوچ نمود، آیا همچنان میتوان گفت او اهل آنجاست؟ اگر بپذیریم که عنوان توطن و وطن همچنان بر او صدق میکند («صدق علیه توطّن» و صدق «کونه وطناً»)، در حقیقت به جریان مشتق در «عمّن انقضی عنه التلبّس» استناد کردهایم؛ زیرا با وجود اینکه شخص هماکنون در آنجا ساکن نیست و توطن فعلی ندارد، عرف همچنان او را منسوب به آن دیار میداند. این نکته بسیار حائز اهمیت است.
0.2.9- مسئله تعدد وطن و اعراض
نکته دیگر که تبیین تفصیلی آن در مباحث آینده خواهد آمد، مسئله «تعدد وطن» است؛ اینکه انسان چند وطن میتواند داشته باشد و در چند مکان میتواند میان او و آن سرزمین علاقه برقرار شود تا عنوان وطن بر آن صدق کند («صدق علیه الوطن»). برخی قائل به دو وطن و برخی قائل به سه وطن شدهاند؛ اما ما با کمال احترام بر این باوریم که علقه و پیوند میان انسان و مکانها (و حتی زمانها) امری متغیر و بدون محدودیت عددی است. تا زمانی که «قصد اعراض»—که در مباحث آتی تبیین خواهد شد—تحقق نیابد، علاقه شخص با وطن قطع نمیشود؛ چراکه حقیقت قصد اعراض همان قطع علاقه انسان از مکانی است که در آن قرار دارد، توطن داشته یا قصد توطن در آن را دارد. از این رو، زادگاه شخص، زادگاه پدر و مادر او، مکانی که در آن ملک دارد (زیرا ملکیت اماره بر علاقه است)، و حتی مکانی که در آن ملک ندارد اما به صورت استیجاری ساکن است و عرف او را اهل آنجا میخواند (مثلاً میگویند فلانی قمی شده است)، همگی وطن محسوب میشوند. چنانکه در سیره برخی علمای بزرگوار دیده شده است که به جهت سکونت و تبلیغ، همزمان به چند شهر منتسب بودهاند (مثلاً رشتی، نجفی، سامرایی، قمی و اصفهانی)؛ همه این تعابیر گواه بر تحقق علقه و پیوند عرفی با آن مکانهاست.
0.2.10- ۱۰- تعدد وطن و تبعیت وطن صغیر از پدر و مادر
[پرسش شاگرد: پدر بنده متولد نجف است و خودم در مشهد تحصیل میکنم؛ حال اگر در ایام اربعین از مشهد به سوی نجف حرکت کنم، حکم نمازم در قم و نجف چیست؟] بر اساس تعریفی که ارائه شد، این نتیجه قابل استنباط است، مشروط بر آنکه قصد اعراض وجود نداشته باشد. البته غرض اصلی ما از طرح علاقه انسان به محل سکونت آن است که دریابیم آیا ملاک در احکام، «وطن شرعی» است یا «وطن عرفی»، و نسبت میان این دو چیست؛ آیا نسبت تساوی برقرار است یا عموم و خصوص من وجه، به گونهای که در برخی موارد وطن عرفی محقق باشد ولی وطن شرعی نباشد و بالعکس؟
[پرسش شاگرد: استاد، با توجه به اینکه وطن را به علاقه تعریف فرمودید، این تعریف چگونه بر کودک یا صغیر منطبق میشود، در حالی که کودک هنوز علاقه آگاهانهای به آن مکان ندارد؟] این همان مصداقی است که پیشتر با عنوان «وطن پدر و مادر» بیان کردیم؛ کودکان در وطن تابع پدر و مادر خویشاند. [ادامه پرسش شاگرد: مقصود این است که با ضابطه علاقه، صدق وطن بر کودک چگونه توجیه میشود؟] علاقه کودک در اینجا، به واسطه علاقه پدر و مادر او محقق میشود؛ یعنی یک ارتباط با واسطه است.
0.3- شواهد قرآنی و لغوی بر معنای «وطن» و «موطن»
از سوی دیگر، در قرآن کریم آمده است: ﴿لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ فِی مَوَاطِنَ کَثِیرَةٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ﴾.[15] اگر به استعمال قرآن بنگریم، واژه وطن و مواطن به جایگاههای مختلفی اطلاق شده که انسان در آنها حتی برای مدتی کوتاه استراحتی داشته است؛ چراکه رزمندگان در میدانهای جنگ توقف دائمی نداشتند و بسیاری از آنان پس از نبرد بازمیگشتند، اما قرآن بر همان جایگاهها عنوان «موطن» را اطلاق کرده است. بنابراین، در معنای لغوی و قرآنی، «وطن» و «موطن» به معنای قرارگاه و محل استقرار است، اعم از اینکه مستمر باشد یا غیر مستمر.
0.3.1- ۱- عبارت مجمع البیان
در همین راستا، عبارت مرحوم طبرسی را در کتاب ارزشمند «مجمع البیان» قرائت میکنم—کتابی بسیار شگفتانگیز که توفیق داشتیم تمام آن را در محضر حضرت علامه حسنزاده قرائت کنیم و از برکات آن، تألیف یک دوره کتاب لغت درباره واژههای قرآنی بود—(چاپ مصحح مرحوم آیتالله شعرانی که بهترین نسخه آن است) میفرمایند: «الموطن: الموضع الذی یقیم فیه صاحبه، و هو مَفْعَل من الوَطَن، و استوطن بالمکان إذا اتّخذه وطناً»[16] . از این بیان نتیجه میگیریم که وطن مکانی است که انسان در آن استقرار یابد؛ حال اگر استمرار و دوام داشته باشد فضیلت و کمال است، و اگر دوام نداشته باشد نیز عنوان وطن بر آن صدق میکند («صدق علیه الوطن»). از این رو میتوان گفت وطن قاطع موضوعی سفر است و با رسیدن به آن «صار المسافر حاضراً» و مکلف باید نمازش را تمام بخواند.
0.3.2- عبارت قاموس
همچنین در کتاب «قاموس» آمده است: «الوطن محرّکةً: منزل الإقامة، و مَربِط البقر و الغنم».[17] تعبیر «مربط البقر و الغنم» نشان میدهد که حتی محل گردآوری و نگهداری دامها را نیز وطن مینامیدند؛ به تعبیر دیگر، کاروانسراهای قدیم (همچون آثار باستانی موجود در مسیر قم و تهران) که هم مکانی برای احشام و هم استراحتگاهی برای کاروانیان داشت، مصداق موطن بوده است. امروزه نیز مجتمعهای بینراهی و استراحتگاههایی که دارای توقفگاه و محل استراحت هستند، به لحاظ لغوی شباهت به همان کاروانسراها دارند. در ادامه قاموس آمده است: «و الجمع: أوطان، و وَطَنَ و وَطَّنَ به و أوطَنَ: أقام، و أوطنه و وطّنه و استوطنه: اتّخذه وطناً». پس وطن یعنی جایی که دارد استراحت میکند چه استمرار باشد چه نباشد.
0.3.3- صحاح اللغة، مجمع البحرین و نصاب الصبیان
در «صحاح اللغة» نیز آمده است: «الوطن محلّ الإنسان»[18] . در «مجمع البحرین» نیز تصریح شده است: «الوطن بالتحریک: مکان الإنسان»[19] . در کتاب «نصاب الصبیان» نیز که در دوران تحصیل حفظ میکردیم، نخستین معنای وطن «جایگاه» ذکر شده است.
0.3.4- ۴- جمعبندی نهایی: تبعیت شارع از عرف و لغت در صدق وطن
از مجموع این شواهد استفاده میشود که وطن مکانی است که انسان در آن قرار و استقرار یابد. حال در مقایسه میان «وطن اصطلاحی» و «وطن شرعی» که در برخی روایات قیودی همچون اقامت سی روز یا شش ماه برای آن ذکر شده است، باید سنجید که آیا قید شش ماه خصوصیتی تعبدی در وطن شرعی است یا ناظر به تحقق صدق عرفی است. مبنای ما در بسیاری از احکام فقهی آن است که شارع مقدس پیرو عرف است. تا زمانی که نتوانیم در مواردی «وضع تعیینی» (که اثبات آن بسیار دشوار است) یا «وضع تعیّنی» (حاصل از کثرت استعمال شرعی) را برای شارع اثبات کنیم، ناگزیر تابع عرف و لغت خواهیم بود. بر این اساس، اگر شخصی در مکانی اقامت گزیند و بنای ماندن نیز داشته باشد، پس از گذشت یک یا دو هفته—به میزانی که اهل آن محل او را از خودشان و اهل آن دیار («اینجایی») بشمارند—وطن عرفی محقق شده و باید نمازش را تمام بخواند. و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین.