ماهیت وطن از نظر لغت و شرع مقدس و عرف/صلاة المسافر /كتاب الصلاة

موضوع: كتاب الصلاة/صلاة المسافر /ماهیت وطن از نظر لغت و شرع مقدس و عرف

0.1- ۱- مباحث اخلاقی (حلیة النبی صلی‌الله‌علیه‌وآله)

0.1.1- ۱.۱- تقوا؛ ملاک تجمع، تعامل و اخلاق در سیره نبوی

«وَ صَارَ لَهُمْ أَباً رَحِيماً وَ صَارُوا عِنْدَهُ فِي الْحَقِّ سَوَاءً مَجْلِسُهُ مَجْلِسُ حِلْمٍ وَ حَيَاءٍ وَ صِدْقٍ وَ أَمَانَةٍ لَا تُرْفَعُ فِيهِ الْأَصْوَاتُ وَ لَا تُؤْبَنُ فِيهِ الْحُرَمُ وَ لَا تُثْنَى فَلَتَاتُهُ مُتَعَادِلِينَ مُتَوَاصِلِينَ فِيهِ بِالتَّقْوَى مُتَوَاضِعِينَ يُوَقِّرُونَ الْكَبِيرَ وَ يَرْحَمُونَ الصَّغِيرَ وَ يُؤْثِرُونَ ذَا الْحَاجَةِ وَ يَحْفَظُونَ الْغَرِيبَ فَقُلْتُ كَيْفَ كَانَ سِيرَتُهُ فِي جُلَسَائِهِ فَقَالَ كَانَ دَائِمَ الْبِشْرِ سَهْلَ الْخُلُقِ لَيِّنَ الْجَانِبِ لَيْسَ بِفَظٍّ وَ لَا غَلِيظٍ وَ لَا صَخَّابٍ وَ لَا فَحَّاشٍ وَ لَا عَيَّابٍ وَ لَا مَزَّاحٍ وَ لَا مَدَّاحٍ يَتَغَافَلُ عَمَّا لَا يَشْتَهِي».[1]

در ادامه حدیث شریف حلیة رسول الله (صلوات الله و سلامه علیه) به این فراز رسیدیم که معیار جمعیت، تجمع و اخلاق یاران حضرت بر اساس تقوا بود. تعبیر حدیث این بود: «مُتَعَادِلِينَ مُتَوَاصِلِينَ فِيهِ بِالتَّقْوَى مُتَوَاضِعِينَ». تعادل، تواضع، گفتمان و رفت‌وآمد آن‌ها همه به وسیله تقوا بود. بزرگان را اکرام می‌کردند، به کوچک‌ترها احترام و مهر می‌ورزیدند، و همواره حاجت حاجتمندان را نه تنها برآورده می‌ساختند، بلکه حاجت آن‌ها را بر حاجت خویش مقدم می‌داشتند.

0.1.2- ۱.شرح فراز «یحفظون الغریب»

فراز دیگر این است: «وَ يَحْفَظُونَ الْغَرِيبَ»؛ اینان کسانی بودند که شخص غریب را - یعنی افراد ناآشنا، تازه‌وارد، مسافر و کسانی را که از جای دیگر وارد می‌شدند - پذیرایی، حفظ، اکرام و احترام می‌کردند. در سیره رسول‌الله (صلوات الله و سلامه علیه) و یارانشان چنین روشی جاری بود. در خصلت‌های حضرت علی بن الحسین، علی‌اکبر (علیه الصلاة و السلام) آمده است که در مدینه، با اینکه جوان بودند، پیوسته از مسافران پذیرایی می‌کردند. در روزگاران گذشته همانند امروز مسافرخانه‌ها و مهمان‌پذیرها مشخص و متمایز نبودند؛ لذا هنگامی که شخصی در شب قصد مهمان‌پذیری داشت، علامتی از آتش بر فراز دیوار خانه‌اش روشن می‌کرد، تا آمادگی خود را برای پذیرایی اعلام کند. مسافران از دور متوجه می‌شدند و به سوی آن کریم می‌رفتند. نقل است یکی از جوانانی که خانه‌اش همواره چنین بود، جناب علی‌اکبر فرزند امام حسین (علیه الصلاة و السلام) بود.[2] عبارت «أَشبَهُ النَّاسِ خَلقاً وَ خُلقاً وَ مَنطِقاً بِرَسُولِ اللهِ»،[3] شاید از همین جهت نیز باشد؛ یعنی در این حالاتِ «یحفظون الغریب» که تازه‌واردها را اکرام، مراقبت و مهمانداری می‌کردند، به پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) شباهت داشتند.

0.1.3- ۱.خوش‌رویی و تبسم آن حضرت

سپس امام حسین (علیه‌الصلاةوالسلام) به پدر بزرگوارشان عرض می‌کنند: «فَقُلْتُ كَيْفَ كَانَ سِيرَتُهُ فِي جُلَسَائِهِ»؟ روش و سیره ایشان با همنشینان و کسانی که با آنان نشست‌وبرخاست داشتند، چگونه بود؟ حضرت امیرالمؤمنین (علیه‌الصلاةوالسلام) چنین بیان فرمودند: «فَقَالَ: کَانَ دَائِمَ البِشرِ»؛ واژه «کان» دلالت بر استمرار دارد. سیره‌ی ایشان این بود که همواره لبخند بر لب و خندان‌رو بودند، و سیمای ایشان جاذبه‌ای داشت که پیوسته متبسم می‌نمود. چنان‌که وارد شده است: «جُلُّ ضِحکِهِ التَّبَسُّمُ»؛[4] حضرت هرگز قهقهه نمی‌زدند، بلکه خنده‌ی ایشان، تبسمی ملیح بود (که در کتاب سنن النبی نیز آمده است).[5]

0.1.4- ۱.۴- روانیِ اخلاق و ملایمت در معاشرت آن حضرت

فرمودند: «سَهلَ الخُلق (یا الخُلُق)»؛ یعنی اخلاق ایشان اخلاقی روان بود. تندخو و تندمزاج نبودند، سریع عصبانی نمی‌شدند و نسبت به همنشینان خود اهل تحمل و مدارا بودند. همچنین حضرت «لِینَ الجَانِبِ» یا «لَیِّنَ الجَانِبِ» بودند؛ یعنی نسبت به اطرافیان، انعطاف‌پذیری و ملایمت داشتند؛ به تعبیر دیگر، طیب خاطر داشتند، با افراد با روی خوش و روان برخورد می‌کردند، و به گونه‌ای بودند که سخن دیگران را می‌شنیدند و می‌پذیرفتند. در خصلت‌های حضرت آمده است هرگاه شخصی با ایشان سخن می‌گفت، پیامبر با تمام چهره به طرف او برمی‌گشتند و نگاه می‌کردند؛ و اخلاق انسانی و اجتماعی نیز همین را اقتضا می‌کند.

0.1.5- ۱.۵- نفی خشونت، تندخویی و عیب‌جویی

«لَيْسَ بِفَظٍّ وَ لَا غَلِيظٍ وَ لَا صَخَّابٍ وَ لَا فَحَّاشٍ وَ لَا عَيَّابٍ وَ لَا مَزَّاحٍ وَ لَا مَدَّاحٍ». پیامبر اکرم هیچ‌گاه خشونت نداشتند و خشن نبودند. «صخّاب» نبودند؛ یعنی تند و پرخاشگرانه سخن نمی‌گفتند.[6] «فحّاش»[7] نبودند. فحّاش، کسی است که زشتی‌های دیگران را برملا سازد، اما حضرت با وجود آگاهی از احوال افراد، هرگز عیوب آنان را آشکار نمی‌کردند. «عیّاب»[8] نبودند؛ به این معنا که عیب‌جو و عیب‌نما باشند و از نقایص دیگران سخن بگویند. «مدّاح» هم نبودند؛ یعنی هرگز دیگران را مدح و ستایش بی‌مورد نمی‌کردند. این‌ها خصلت‌های والای رسول خداست که امیدواریم در وجود همه ما پیاده شود. همه‌ی اینها مقتضای تربیت و مدیریت نفس و پرورش خلق انسانی است.

0.2- پیشینه و مبانی بحث قواطع سفر در صلاة مسافر

در مباحث صلاة مسافر، به این شرط از شرایط قصر صلاة رسیدیم که مسافر چه در آغاز شروع سفر و چه در اثناء آن، نباید قصد قطع سفر داشته باشد. عبارت مرحوم سید در عروه چنین بود: «أن لا یکون من قصده المرور علی وطنه».[9] قصد عبور از وطن را نداشته باشد، که اگر قصد مرور بر وطن داشته باشد یا عبور بر وطن تحقق یابد، سفر او قطع می‌شود. همچنین نباید قصد قاطع دیگری مانند قصد اقامه ده روز یا توقف سی روز با حالت تردید داشته باشد.

با معذرت از همه بزرگان و مرحوم سید، پیرامون عبور از وطن، اصل رسیدن به وطن با ماهیت سفر منافات ذاتی دارد؛ زیرا وطن محل حَضَر است و ورود در آن سفر را برهم می‌زند. اگر کسی از ابتدای حرکت تصمیم داشته باشد که در مسیر از وطنش بگذرد، در مسافر بودن یا نبودن او مباحثی مطرح است.

0.3- تحلیل ماهیت قاطعیت وطن: قاطع موضوعی یا قاطع حکمی؟

در بررسی اینکه وطن قاطع سفر است، این پرسش مطرح است که آیا وطن قاطع موضوعی است یا قاطع حکمی؟ مسلماً وطن «قاطع موضوع سفر» است؛ زیرا با ورود در وطن، موضوع سفر منتفی می‌گردد و زمانی که موضوع سفر قطع شد، به تبع آن حکم سفر (قصر بودن نماز و صدق عنوان مسافر) نیز برداشته می‌شود و نماز از قصر به تمام مبدل می‌گردد.

0.4- ۴- بازشناسی معنای وطن

در کتب لغت، وطن به معنای جایگاهی است که انسان در آن آرامش و سکونت می‌یابد. واژه موطن نیز در لغت قرآن به کار رفته است: ﴿لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ فِی مَوَاطِنَ کَثِیرَةٍ وَیَوْمَ حُنَیْنٍ﴾.[10] عدد کثیری که در این آیه شریفه درباره نصرت مؤمنان آمده است، بر اساس روایات منطبق بر ۸۶ موطن است. روزی در محضر حضرت علامه حسن‌زاده آملی (قدس الله نفسه الزکیه) بودم، ایشان در خصوص ذکر شریف «یا حی یا قیوم یا من لا اله الا انت» فرمودند: «آقا جان من! این ذکر برای حیاة و احیاء قلوب خیلی مؤثر است»؛ من عرض کردم تعدادی مورد نظر شریف‌تان هست؟ ‌فرمودند: «کمتر از ۸۶ مرتبه نباشد»؛ بعد فرمودند: «در روایات تعبیر به «اکثار» این ذکر وارد شده است». این فرمایش حکیم و انسان ورزیده و توانایی مثل ایشان است. بعد فرمودند: «»با تجمیع روایات معلوم می‌شود که اکثار آن کمتر از ۸۶ مرتبه نمی‌شود. ما هم معمولا در سفارشات به اعزه می‌گوییم که حداقل ۱۰۰ مرتبه ذکر انجام شود که عدد ۱۰۰ در بعضی از اذکار دیگر هم مطلوب است.

0.4.1- ۴.۱- تمایز موطن لغوی با وطن عرفی از حیث استمرار

به لحاظ معنای لغوی، در واژه موطن و وطن، استمرار و قرار دائمی شرط نیست. در لغت، به استراحتگاه موقت نیز موطن اطلاق می‌شود؛ چنان‌که به مسکن دائمی نیز موطن می‌گویند. در آیه شریفه ﴿فی مواطن کثیرة﴾ برای میدان‌های گوناگون جنگی که مؤمنان در آن موقتاً می‌جنگیدند و سپس آنجا را ترک می‌کردند و استمراری در کار نبود، عنوان «موطن» اطلاق شده است؛ بنابراین موطن در لغت و در کاربرد قرآنی، اعم از قرارگاه دائمی و غیردائمی است.[11] اما به نظر عرفی، در صدق عنوان وطن، استقرار و قرار استمراری مدخلیت دارد.

0.5- ۵- مرجعیت عرف در حقیقت وطن، زادگاه و قابلیت تعدد آن

0.5.1- ۵.۱- ابتنای احکام بر عرفیات

در حدود ۱۵ الی ۱۶ روایت که اکثر آن‌ها نیز صحیحه هستند، مباحث مربوط به وطن مطرح شده است. در بررسی اینکه مراد از وطن چیست؛ آیا وطن شرعی است، یا عرفی، و آیا وطن شرعی همان عرفی است یا وطن عرفی همان شرعی است؟ یا آیا انسان می‌تواند چند وطن داشته باشد؟ یا آیا وطنی که صحبت می‌شود، همان زادگاه یا مسقط‌الرأس انسان است یا جایی که در آنجا سکونت دارد؟‌ و آیا عدد سکونت (مدت زمان) هم در آن شرط است؟ با توجه به مبنایی که احکام را تمثیلی می‌دانیم و شارع را در این سنخ موضوعات «مُمضی» می‌دانیم نه مؤسس، در بحث وطن نیز ملاک، فهم و داوری عرف است. همین اندازه که عرف بگوید شخص ساکن فلان منطقه است، کفایت می‌کند.

0.5.2- ۵.مسأله تعدد اوطان و عدم اشتراط مدت معین

بر مبنای عرفی بودن وطن، توطن قابل تعدد است؛ برخی فقها تعداد آن را تا دو یا سه وطن محدود دانسته‌اند، اما به نظر ما هر آنچه عرفاً قابلیت توطن داشته باشد و عرف، شخص را صاحب آن وطن بداند، مانعی ندارد. اگر فردی در چند شهر یا استان یا کشور مختلف رفت‌وآمد داشته باشد و در آن مکان‌ها برای مدت‌های چند ماهه یا چند ساله با قصد سکونت اقامت گزیند (خواه خانه خریده باشد یا مستأجر باشد)، اگر عرف آن مکان بگوید که فلانی ساکن این شهر است، وطن او حساب می‌شود و تا زمانی که از آنجا اعراض نکرده، عرفاً آنجا وطن او شمرده می‌شود.

0.5.3- ۵.بررسی وضعیت زادگاه (مسقط‌الرأس)

در اصطلاح عرف، گاهی وطن را به زادگاه اطلاق می‌کنند. مسقط‌الرأس و زادگاهی که شخص در آن رشد یافته، معمولاً وطن او باقی می‌ماند، مگر اینکه اعراض محقق شود. در شرایط امروزی که مثلاً کودکی صرفاً برای یک روز در زایشگاه یا بیمارستان شهری متولد می‌شود و خانواده به شهر دیگر بازمی‌گردند، جای تأمل است که آیا عرف آن بیمارستان یا شهر را وطن آن شخص می‌داند یا نمی‌داند؛ لذا در زادگاه نیز داوری با صدق عرفی است.

0.5.4- ۵.۴- شک در تحقق اعراض از وطن

در خصوص اعراض از وطن، اگر فردی از وطنش خارج شده باشد اما در تحقق اعراض دچار تردید و شک باشد (مثلاً مردد باشد که آیا واقعاً از مسقط‌الرأس خود اعراض کرده یا نه)، این تردید او را به حالت اولیه بر‌می‌گرداند که در این حالت مقتضای اصل، «عدم اعراض» است.

به نظر ما عرف ساختار دارد؛ ساختار آن این است که اطرافیان و مردم آن شهر بگویند فلانی در اینجا ساکن است و رفت و آمدش زیاد است.

0.6- ۶- تبیین صحیحه حماد بن عثمان و دلالت آن بر توطن

در وسائل الشیعه ط اسلامیه (ج 5، ص 522، ابواب صلاة مسافر، باب ۱۴، حدیث ۸) صحیحه حماد بن عثمان عن ابی‌عبدالله (علیه الصلاة و السلام) نقل شده است:

«فِی الرَّجُلِ یُسَافِرُ فَیَمُرُّ بِالْمَنْزِلِ لَهُ فِی الطَّرِیقِ یُتِمُّ الصَّلَاةَ أَمْ یُقَصِّرُ؟ قَالَ علیه السلام: یُقَصِّرُ، إِنَّمَا هُوَ الْمَنْزِلُ الَّذِی تَوَطَّنَهُ».[12]

سؤال درباره مرد مسافری است که در اثناء راه از منزلی که متعلق به اوست عبور می‌کند؛ آیا نمازش تمام است یا قصر؟ حضرت فرمودند: نمازش را شکسته بخواند، زیرا منزل قاطع، آن منزلی است که در آن «توطن» گزیده باشد. این قید بسیار راه‌گشاست؛ چرا که «منزل» در لغت عرب، اعم از محل توقف، استراحتگاه و فرود آمدن است و صرف داشتن یک خانه در بین راه بدون توطن، موجب اتمام نماز و انقطاع سفر نمی‌شود. انقطاع سفر در صورتی است که آن منزل، مسکنِ توطن و وطن او باشد که در این صورت با ورود به آن، سفرش قطع شده و ادامه‌ی مسیر تا رسیدن به حد مسافت شرعی جدید، حکم سفر را نخواهد داشت.
، تکلیف چیست؟ پاسخ این است که باید توجه داشت که این مورد از «قواطع شرعی» است. تصریح شارع در روایات وجود دارد که اگر کسی سی روز مردد بماند، در روز سی‌ویکم باید نمازش را تمام بخواند. این از مواردی است که شارع در مقام امضا، حد و ضابطه‌ی خاصی جعل فرموده است و از این جهت قاطع شرعی با قاطع عرفی تمایز می‌یابد.

0.7- ۷- شرطیت قصد استمرار در توطن

0.7.1- ۷.۱- لزوم قصد استمرار عرفی در استقرار

جمعی از فقها بر این باورند که در صدق توطن، تنها سکونتِ ابتدایی کافی نیست، بلکه باید قصد استمرار در توطن نیز وجود داشته باشد تا سفر را قطع کند و موجب اتمام نماز شود. حقیقت وطن، نقطه‌ی تعلق و آرامش انسان برای قرار گرفتن است. با توجه به اینکه انسان موجودی دارای حَیِّز و مکان‌مند است، موطن به معنای قرارگاه اوست؛ و در تلقی عرفی، قرار داشتن، نیازمند درجه‌ای از استمرار عرفی است.

0.7.2- ۷.حکم صلاة عشایر در کوچ و منازل بین راه

در مسأله عشایر و قبایلی که کوچ می‌کنند:

    • اگر این افراد در حال حرکت و جابه‌جایی دام‌های خود باشند و کثیرالسفر بر آنان صدق نماید، حکم مسافرِ کثیرالسفر را داشته و نمازشان تمام است.

    • اگر در منازل و ییلاق و قشلاقی که می‌رسند، همانند سنوات گذشته قصد اقامه و ماندن داشته باشند، در آن مناطق نیز نمازشان تمام خواهد بود.

0.8- ۸- شواهد کتب لغت پیرامون ماده «وطن»

در منابع لغوی معتبر نیز بر این معنا تأکید شده است:

    • در کتاب «صحاح اللغة» آمده است: «الوَطَنُ مَحَلُّ الإنسانِ، وَ أَوطانُ البَقَرِ مَرابِطُهَا»؛[13] یعنی وطن، جایگاه استقرار انسان است؛ همان‌گونه که اوطان چهارپایان، آغُل و محل نگهداری آن‌هاست.

    • در کتاب «مجمع البحرین» - که کتاب لغت احادیث و کتاب دقیقی است - گفته شده است: «الوَطَنُ بِالتَّحریکِ مَکانُ الإنسانِ».[14]