موضوع: کتاب الجهاد/فقه المهادنة/ادله جواز

بررسی مدت مهادنه و هدنه در جلسه گذشته

در جلسه گذشته، در بحث مهادنه و هدنه، یکی از جهات مورد بررسی، مسئله مدت مهادنه بود. در این زمینه، آیاتی از قرآن کریم، به‌ویژه از سوره مبارکه برائت، مطرح شد که مهم‌ترین آن‌ها آیه پنجم این سوره بود: ﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ﴾[1] برخی از مفسران، اعم از علامه و غیر علامه، به این آیه شریفه استدلال کرده‌اند و از آن چنین برداشت کرده‌اند که هدنه و صلح بیش از یک سال جایز نیست؛ زیرا تعبیر ﴿اشهر الحرم﴾ در آیه آمده و از آن چنین فهمیده‌اند که با پایان یافتن این ماه‌ها، جهاد باید از سر گرفته شود و در نتیجه، هدنه تنها در محدوده‌ای کمتر از یک سال امکان‌پذیر است.

تحلیل آیه پنجم سوره برائت

در جلسه قبل بیان شد که این آیه، آیه‌ای به‌صورت ضرب‌القاعده و در قالب قضیه حقیقیه نیست، بلکه قضیه‌ای خارجی است که ناظر به همان زمان خاص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم و شرایط ویژه حاکم بر آن دوره است. همچنین «اشهر حرم» مذکور در این آیه، به قرینه آیات دیگر قرآن کریم، ناظر به چهار ماه حرام معروف شرعی ـ یعنی رجب، ذی‌القعده، ذی‌الحجه و محرم ـ نیست، بلکه اشاره به چهار ماهی دارد که به تصریح قرآن: «اربعة اشهر» در آن مدت، به مشرکان و کفار مهلت داده شده بود تا آزادانه در زمین رفت‌وآمد کنند و مورد تعرض و آزار قرار نگیرند. این حکم، ناظر به موقعیت خاص، شرایط ویژه و اقتضائات همان مقطع تاریخی بوده است. از این رو، آیه شریفه از قبیل قضیه فی واقعه است و اختصاص به زمان نزول خود دارد.

عدم قابلیت استدلال فقهی مطلق از آیه

حتی اگر ـ به فرض ـ تردید شود که آیا پس از پایان این «اشهر حرم» قتال واجب می‌شود یا نه، و حتی اگر پذیرفته شود که مراد از اشهر حرم همان چهار ماه مشهور باشد (که در واقع چنین نیست)، باز هم استدلال به این آیه برای این مدعا که پس از چهار ماه حتماً باید جنگ آغاز شود و ادامه صلح و مهادنه جایز نیست، تمام نخواهد بود. زیرا مفاد آیه از جهت دلالت، روشن و صریح نیست و آیه در شمار آیات متشابه قرار می‌گیرد و قابلیت استدلال قطعی فقهی ندارد. همین مبنا نیز مورد نظر سیدنا مقام معظم رهبری بوده است که در بحث پیرامون همین آیه، تحلیلی نزدیک به همین بیان ارائه فرموده‌اند.

محدودیت استدلال به آیه انسلاخ

آیه ﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ﴾[2] که اولین آیه مهم برای بررسی هدنه و مهادنه است، قادر به استنتاج قاعده کلی در باب محدودیت هدنه به چهار ماه یا کمتر از یک سال نیست. بنابراین، نمی‌توان بر اساس این آیه نتیجه گرفت که هدنه نمی‌تواند بیش از یک سال باشد.

اطلاق آیه ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا﴾

برای استنباط قاعده کلی، باید به آیه مطلقه ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا﴾[3] مراجعه کرد. این آیه به شکل مطلق بیان می‌کند که هرگاه دشمنان آماده صلح و هدنه شوند، مسلمانان نیز باید اهل صلح و هدنه باشند: اصل در شریعت، صلح و هدنه است. جنگ و حرب تنها در شرایطی جایز است که مصلحت اقتضا کند. بدین ترتیب، این آیه به صورت مستحکمه دلالت دارد بر اینکه هدنه و صلح می‌تواند حتی بیش از یک سال باشد و گاهی بر اساس تشخیص مصلحت، واجب نیز باشد.

اهمیت مصلحت در تعیین مدت هدنه

مدت هدنه بستگی دارد به مصلحتی که در عصر و زمانی که مسلمانان قرار است با مشرکین و کفار وارد تعامل شوند، وجود دارد. اگر مصلحت اقتضا کند، هدنه می‌تواند بیش از یک سال نیز برقرار شود. این موضوع بررسی شد و به عنوان جهت دوم در بحث مهادنه مورد توجه قرار گرفت.

بررسی آیه دیگر مرتبط با هدنه

یکی دیگر از آیات مورد اشاره در همین بحث، آیه سی و پنج سوره محمد صلی الله علیه و آله و سلم است که رهبر معظم انقلاب و همچنین مرحوم علامه در منتهی به آن استدلال کرده‌اند. آیه چنین است: ﴿ فَلا تَهِنوا وَتَدعوا إِلَى السَّلمِ وَأَنتُمُ الأَعلَونَ﴾[4]

کیفیت استدلال: آیه نهی می‌کند از تنبلی و بی‌حوصلگی در دعوت مشرکین به صلح: «لاتهنوا» یعنی سستی نکنید، بی‌حوصلگی نورزید. ﴿وَتَدعوا إِلَى السَّلمِ﴾ مورد نهی واقع شده است؛ یعنی نباید با کوتاهی و اهمال، دعوت به صلح صورت گیرد. اطلاق آیه نشان می‌دهد که اصل، دعوت به صلح و هدنه است و باید با جدیت و اهتمام انجام شود.

محدودیت زمانی هدنه بر اساس استدلال مرحوم علامه

مرحوم علامه در جلد پانزدهم منتهی[5] به این آیه استدلال کرده و آن را مبنای محدودیت هدنه بیش از یک سال قرار داده است. با توجه به ﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ﴾[6] چهار ماه و ادله دیگر، می‌توان مدت هدنه را حداکثر تا یک سال در نظر گرفت. بنابراین، قاعده کلی بر این است که هدنه طولانی بیش از یک سال جایز نیست، اما اصل در شریعت، صلح و هدنه است.

نقد استدلال آیه ﴿ فَلا تَهِنوا وَتَدعوا إِلَى السَّلمِ وَأَنتُمُ الأَعلَونَ﴾[7]

همان‌طور که در فرمایش مقام معظم رهبری مطرح شد، استدلال به این آیه برای محدود کردن مدت هدنه مخدوش است. دلایل این امر به شرح زیر است:

۱. نهی «لاتهنوا» از باب تنبلی و سستی است

عبارت «لاتهنوا» به معنی از باب تنبلی، سستی و بی‌حوصلگی است و نهی می‌کند که به سمت هدنه نروید فقط به دلیل کوتاهی یا بی‌حوصلگی. اما اگر اصل مصلحت ایجاب کند که مسلمانان با مشرکین صلح کنند، مدت هدنه به میزان مصلحت تعیین می‌شود و آیه مطلقه ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا﴾[8] با این عموم منافات ندارد.

۲. نهی اختصاص به دعوت به مهادنه دارد

در آیه، زمان نهی مربوط به «دعوت به مهادنه» است: «وتدعوا الی السلم». این نهی تنها شامل دعوت از طرف مسلمانان است، نه هدنه‌ای که دشمنان درخواست کرده‌اند. بنابراین، اگر اصل مهادنه به مصلحت مسلمین باشد و دشمنان آن را طلب کنند، نهی مطرح نیست و هدنه می‌تواند برقرار شود. به تعبیر دیگر، آیه دستور می‌دهد که مهادنه را ترویج نکنید، اما در شرایطی که مصلحت اقتضا می‌کند، انجام مهادنه مجاز است.

۳. آیه دلالت بر محدودیت زمانی هدنه ندارد

آیه هیچ دلالتی بر اینکه مدت هدنه یک سال یا بیشتر نباشد ندارد. نکات مربوط به این آیه: نهی زمانی است که مسلمانان در اعتلاء و قدرت هستند: ﴿وانتم الاعلون﴾. در چنین شرایطی، اگر با جنگ و اقدامات نظامی بتوان اهداف اسلام و مسلمین را بهتر تأمین کرد، نباید به طرف مهادنه بروید. اما مدت هدنه، زمان آغاز یا پایان آن، یک ماه باشد یا یک سال، در آیه تصریح نشده است. بنابراین، تا به حال هیچ آیه‌ای از قرآن کریم، به صورت واضح، دلالت بر محدودیت هدنه به یک سال یا کمتر ندارد، هرچند برخی فقها و محققین قدیم این قید را مطرح کرده‌اند.

بررسی استدلال اجماع قدما

قدما گاهی برای محدود کردن مدت هدنه به حداکثر یک سال به اجماع استناد کرده‌اند: اجماع به صورت عام بر محدودیت هدنه وجود ندارد، زیرا بسیاری از کتاب‌های فقها اصلاً بحث هدنه را مطرح نکرده‌اند. بنابراین، اجماع صغری یا کبری ثابت نیست و نمی‌تواند دلیل محکمی برای تعیین مدت هدنه باشد.

مرحوم آقای خویی در منهاج[9] می‌فرمایند: «انما هو المشهور بين الفقهاء من أنّه لا يجوز جعل المدّة أكثر من سنة فلا يمكن إتمامه بدليل» یعنی مشهور آن است که تعیین مدت هدنه بیش از یک سال جایز نیست، اما این موضوع با هیچ دلیل معتبر شرعی اثبات یا تثبیت نشده است.

جمع‌بندی

استدلال به آیات ﴿ فَلا تَهِنوا وَتَدعوا إِلَى السَّلمِ وَأَنتُمُ الأَعلَونَ﴾[10]

و ﴿وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا﴾[11] برای تعیین محدودیت زمانی هدنه معتبر نیست. اصل مصلحت و شرایط عصر تعیین‌کننده مدت هدنه است. اجماع قدما نیز برای اثبات محدودیت یک‌ساله کافی نیست و نیازمند دلیل معتبر است.