موضوع: اخلاق اسلامی/تربیتِ اخلاقی بر اساس صحیفهٔ سجادیه /پرهیز از خودبرتربینی

مقدم شما مهمانان بزرگوار برادران و خواهران ایمانی را گرامی میداریم ماه پر برکت شعبان که محفوف به رحمت است و ماه پربرکت حضرت ختمی نبوت وجود مبارك رسول گرامی علیه و علی آله آلاف التحية والثناء) است و اعیاد فراوانی را به همراه دارد این را هم به پیشگاه ولی عصر (ارواحنا فداه و همه شما ارادتمندان قرآن و عترت تهنیت عرض میکنم امروز هم که پنجم شعبان المعظم» است و سالروز میلاد امام چهارم سید الساجدين زين العابدين (عليه و على آبائه الأطيبين و ابنائه الانجبين آلاف التحية و الثناء است روز پربرکت و مغتنمی است.

مهم ترین بهره ای که ما از میلاد ائمه علیهم السلام) میبریم آن است که آنها ما را به عدل خودشان بیش از هر چیزی دعوت میکنند؛ زیرا رسول گرامی فرمود قرآن و عترت عدل یکدیگرند همتای یکدیگرند.[1] هم قرآن ما را به اهل بیت دعوت میکند در آیات فراوان نظیر آیه مباهله[2] آیه تطهیر[3] آیه ولایه[4] آیات سوره مباركه «هل أتى» و مانند آن هم عترت طاهرین ما را به قرآن فرا میخوانند. وجود مبارك امام سجاد (سلام الله علیه) در این صحیفه سجادیه مخصوصاً در بعضی از ادعیه پر برکت آن بیش از هر چیز ما را به قرآن آشنا میکنند؛ هم آیات قرآن را برای ما معنا میکنند هم ترغیب میکند که ما به مصادیق این آیات برسیم و هم دعا میکنیم که خدا توفیقی عطا کند که این کمالات را بفهمیم و باور کنیم و متخلق بشویم و عمل و منتشر کنیم؛ این پنج شش عنصر محوری در بیانات نورانی امام سجاد (سلام الله علیه) هست.

به عنوان نمونه وجود مبارك امام سجاد میفرماید قرآن برای همه ما کافی است؛ این روایت نورانی را مرحوم کلینی از وجود مبارك امام سجاد نقل میکند که «لَوْ مَاتَ مَنْ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ لَمَا اسْتَوْحَسْتُ بَعْدَ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مَعِی»[5] فرمود: اگر همه مردم مشرق و مغرب عالم از بین بروند و هیچ کس روی زمین نباشد تنها من باشم مادامی که قرآن با من است من احساس وحشت و هراس ندارم؛ برای اینکه خدا دارد با ما سخن می گوید «لو مات من بين المشرق والمغرب لما استوحشت بعد أن يكون القرآن معي»؛ این کتاب راهنمای من است، من از کجا آمدم به کجا میروم با خودم چطور عمل بکنم با جهان هستی چطور عمل بکنم با خالق خودم چطور رابطه داشته باشم. بنابراین من نگران نیستم وحشت هم ندارم.

مطلب دوم آن است که در قرآن کریم ذات اقدس الهی به ما فرمود شما در دفاع و در جهاد سعی کنید اول این دشمن نزديك را از بین ببرید که دارد حمله میکند بعد دشمن دور را ﴿قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ﴾[6] اگر کفار حمله كردهاند، اينها كه نزديكاند هم مرز شما هستند در تيررس شما هستند اول مشكل اينها را حل كنيد، بعد به سراغ دشمنان ديگر برويد؛ اين يك اصل قرآني است.

مطلب سوم آن است كه وجود مبارك امام سجاد اين را باز كرد فرمود آن دشمني كه از همه به ما نزديكتر است و مرتب دارد تير میزند او كيست؟ ما غير از نفس أماره، كس ديگري داريم؟! اگر خدا فرمود با اين دشمن هم مرز و نزديك بجنگ! نزديكترين دشمن ما این هوس ماست این نفس أماره ماست؛ وجود مبارك امام سجاد در این زمينـه دستورات فراوانی دارد. درست است که ما با دشمن باید بجنگیم اما دشمن هم مرز مقدم است این که در تـيررس او هستیم اول او را خلع سلاح کنید بعد دشمن دیگر. این بیان قرآن کریم است و عقل هـم ایـن را ميفهمـد. فرمـود: ﴿قاتِلُوا الَّذينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفّارِ﴾ کفاری که در وَلْي و تلو شما هستند با اینها اول مبارزه کنید. وجود مبارک امـام سجاد میفرماید این نفسِ کافر، در کنار قلب شماست. این ﴿مَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ﴾[7] [8] ؛ ﴿وَ أُحْضِرَتِ اْلأَنْفُسُ الشُّحَّ﴾؛[9] «شُحَّ» یعنی بخل؛ این بخل دشمن ماست. در دو جای قرآن ذات اقدس الهی فرمود اگر کسی گرفتار بخل نشـد اهـل فلاح است. در این آیه ای که تلاوت شد فرمود این در درون شما سنگر گرفته این همين جا حاضر است ایـن بخـل این آز این حرص که منشأ دعوا و زد و خورد است همین جاست ﴿أُحْضِرَتِ اْلأَنْفُسُ الشُّحَّ﴾ همین جاست، شما با چه کسی میخواهید بجنگید! این دشمنی که درون است:

گر شود دشمن دروني نيست     ٭٭٭ باكي از دشمن بروني نيست[10]

این هم یک مطلب.

وجود مبارك امام سجاد (سلام الله علیه) فرمود حالا که نقشه جنگ مشخص شد که با چه کسی باید بجنگیم. بسیاری از بزرگان به ما فرمودند با تقوا باشید إتقوا إن الهوى حيض الرجال؛ فرمودند همان طوری که زنها ماهی چند روز عادت میشوند از عبادت محروم میشوند حیض مردها هم بی تقوایی است؛ «اتقوا إن الهوى حيض الرجال»؛ اگر کسی - خدای ناکرده - آلوده شد حائض است.

وجود مبارك امام سجاد آفت شناسی کرده آسیب شناسی کرده تك تك این بیماری ها را بیان کرده به صورت دعا به ما گفته دعاهای امام سجاد تنها این نیست که خدایا گناهان ما را بیامرز پدر و مادر ما را بیامرز! حالا بعضی از دعاهای حضرت را نقل کنیم تا روشن بشود که دعای او تفسیر قرآن است. در بیانات نورانی حضرت درباره این دعای شریف مکارم الاخلاق معارف فراوانی را به ما یاد میدهد؛ یکی از آن بخشها این است که به ما دستور داد از خدا بخواهید خدایا دید ما را در تشخیص اصول ارزشی صحیح قرار بده! «وَ اعْصِمْنِي مِنْ

أنْ أَظُنَّ بِذِي عَدَمٍ خَسَاسَةٌ أَوْ أَظُنَّ بِصَاحِبِ تَرْوَةٍ فَضْلًا فَإِنَّ الشَّرِيفَ مَنْ شَرَّفَتْهُ طَاعَتُكَ وَ الْعَزِيزَ مَنْ أَعَزَّتْهُ عبادتك»[11] عرض کرد خدایا آن فهم را به من بده که من معیار ارزش را ثروت و مال ندانم. بعضی ها ارزش را در طبیعت و مال و زر و قدرت میدانند؛ خدایا آن توفیق را به من بده که من بفهمم چه چیزی می ارزد؟ مبادا کسی که وضع مالی اش خوب نیست من او را کوچک بشمارم مبادا کسی که وضع مالی اش خوب است من او را بزرگ بشمارم، من را از این خطر حفظ کن! «وَ اعْصِمْنِي مِنْ أَنْ أَظُنَّ بِذِي عَدَمٍ خَسَاسَةٌ، أَوْ أَظُنَّ بِصَاحِبِ تَرْوَةٍ فَضْلًا» خدایا من را حفظ بکن کسی دارد برای خودش دارد آن که هم ندارد برای خودش ندارد؛ این نداشتن علامت فوزی و پستی نیست آن داشتن علامت برتری نیست؛ اینها هر دو امتحان الهی اند خدایا مرا حفظ بکن از این فهم این دعاست. پس دعاهاي امام سجاد مربوط به اين نيست كه خدايا گناهان مرا بيامرز! به من فهم بده من را حفظ بكن در تشخيص اصول ارزشي.

بخش ديگر عرض ميكند خدايا! آن توفيق را به من بده كه كار خير به دست من انجام بگيرد «أَجْرِ لِلنَّاسِ عَلَی يَدِيَ الْخَيْر»؛[12] عرض کرد خدايا! آن توفيق را بده اولاً من اهل كار باشم آدم بيكاري كه تسبيح دسـت مـيگيرد و مسجد، او به زحمت بهشت میرود؛ بهشت جاي آدم بيكار نيست، ما تا نفس ميكشيم كار است؛ اگـر اهـل فهـم و استدلال و علم هستيم تا نفس ميكشيم قلم، نشد كار ديگر؛ آدم ميشود بيكار باشد؟! منتها در زمان جواني هشـت ساعت ده ساعت، در زمان پيري يك ساعت دو ساعت. آدم ميشود بگويد من بازنشستم و بيكارم؟! عـرض كـرد خدايا! آن توفيق را به من بده كه من خدمتگزار مردم باشم، تو كه به مردم خير ميرساني، من نشد ديگري، چرا من نباشم؟ اين ديد غير از آن است كه انسان تلاش بكند به مقام برسد. يك وقت هست كسي تلاش و كوشش بكند به مقامي برسد كه اگر نرسيد گِله ميكند و كارشكني ميكند و زحمت ايجاد ميكند براي خود و ديگران، ايـن درسـت نيست. يك وقت تلاش و كوشش ميكند كه خدمت بكند، شد خدا را شكر! نشد خدا را شكر! ما تـا زنـدهايم بايـد تلاش و كوشش بكنيم جايي كه دست ما خدمت به ديگري برسد. اينكه امام ماست بـه مـا آموخـت كـه از خـدا بخواهيم خير به دست ما به مردم برسد. اين دعاي بيستم صحيفه سجاديه است كه عرض كرد خدايا تو كه به مردم خير ميرساني، من باعث خير باشم من وسيله خير باشم! آدمي پستتر از آدم بيكار نيست؛ وقتي چند نفر حضور پيامبر(عليه و علي آله آلاف التحية والثناء) شرفياب ميشدند معرفي ميكردند ميگفتند آقا فلان كاره است آقا فلان کاره است به فلان شخص میرسیدند میگفتند این کاری ندارد، «سَقَطَ مِنْ عَيْنِهِ»؛ از چشمان حضرت می افتاد. [13]

آدم می شود بیکار؟ البته عده ای که قدرت دارند باید کار تولید کنند ولی ما هم باید تلاش و کوشش بکنیم خودمان را در معرض قرار بدهیم این دعای نورانی امام سجاد این است که خدایا خیر به دست من به مردم برسد من بشوم مجرای خیر.

در قرآن کریم دارد که ﴿قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنَاً﴾[14] این «قول» در مقابل فعل نیست که با مردم حرف هـای خــوب بزنید، این ﴿قُولُوا﴾ یعنی «إفعلوا، أكتبوا، إعملوا و مانند آن. اگر در سوره مبارکه «ق» دارد: ﴿مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ﴾[15] هیچ لفظی از انسان صادر نمیشود مگر اینکه فرشته ای که هم مراقب آدم است هم مستعد و آماده برای نوشتن است این تنها لفظ که نیست چیزی که مینویسیم این طور است چیزی که می خوانیم این طور است، نشست و برخاست ما این طور است، افعال ما این طور است ﴿ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلِ﴾ «ما يفعل من فعل، ما يقوم من قيام، ما يقعد من قعود»، همه اینها ﴿إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ﴾ این آیه ای که فرمود: ﴿وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً﴾، نــه یعنی «قولوا» فقط؛ إفعلوا للناس خيرا، أكتبوا للناس خيرا، قوموا للناس خيرا، قولوا للناس خیرا»؛ کاری بکنید که قیام و قعود شما برای مردم خیر باشد. در این آیه نفرمود خیرتان به مؤمنین برسد؛ البته آدم به مؤمنین خدماتی ارائه بکند ثوابش خیلی است نسبت به کافر خیر کند ثواب دارد در این آیه که نفرمود شما نسبت به مؤمنین خیر بکنید للناس»؛ البته اگر کسی مؤمن باشد پیرو اهل بیت باشد ارائه خدمات او چندین برابر ثوابش بیشتر است؛ حالا اگر کسی کافر بود قرآن دارد نسبت به او کار خیر بکن حالا مریضی بود ولو کافر سگ تشنه را اگر کسی آب بدهد ثواب دارد این دین است؛ لِكُلِّ كَبِدِ حَرَّى أَجْرٌ[16] این فقهای بزرگوار ما طبق این روایات فتوا دادند؛ حالا اگــر سگی در بیابان بود ماری در بیابان است تشنه است کاری به ما ندارد به او کمی آب بدهیم،[17] کمی نهری را باز کردیم که این مار و عقرب بیایند آب بخورند این ثواب دارد ماری که گزنده نیست کاری به آدم ندارد، این دین است. این دینی که میگوید اگر سگ تشنه را آب بدهی ثواب دارد این دین اجازه نمی دهد که آدم نسبت به مردم بی تفاوت باشد.

همان بیان نورانی قرآن کریم به صورت دعا در صحیفه سجادیه آمده؛ وجود مبارك امام سجاد به ما نگفت از خدا بخواهید به وسیله من به شیعیان خیر برساند آن البته ثوابش هزارها برابر بیشتر است در آن حرفی نیست اما فرمود در دعا از خدا بخواهید که به وسیله شما به مردم خیر برساند «أجْرِ لِلنَّاسِ عَلَى يَدِى الْخَيْر» این هـم يـك مطلب در قرآن کریم فرمود حالا که خیر انجام دادید، ﴿لا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الأذى﴾[18] مبادا در روزنامه ها بنويسيد یک عده را تحقیر کنيد یک عده را برنجانید حضوراً یا غیاباً هتك حيثيت كنيد منت بگذارید این در قرآن کریم است؛ همان بیان قرآنی در دعای امام سجاد آمده که به ما فرمود از خدا بخواه بگو خدایا! اگر توفیقی دادی خیری از دست من به مردم رسید «وَ لَا تَمْحَقَّهُ بِالْمَنِّ»، مبادا من مبتلا بشوم به منت گذاشتن و این آثار خیر را از من بگیرد؛ توقع داشته باشم که از من تعریف کنند توقع داشته باشم که در روزنامه ها بنویسند، توقع داشته باشم که مردم از من تشکر بکنند. من برابر آیات سوره مباركه «هل أتی» تربیت بشوم در سوره «هل أتى» وجود مبارك حضرت امیر وجود مبارك حضرت زهرا (سلام الله عليهما)، حسنين (سلام الله عليهما) و فضه در خدمتشان (رضوان الله علیها) اینها وقتی که ﴿وَ يُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً﴾[19] بودند، گفتند: ﴿إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزَاءً وَ لَا شُكُوراً﴾؛[20] همین معنای قرآنی را وجود مبارك امام سجاد در دعای مكارم اخلاق به ما آموخت که از خدا اینها را بخواهید که خدایا به مردم خیر برسانم منّت نگذاریم، توقع تشکر هم نداشته باشیم، جـزا را از تو مسئلت میکنیم.

بخشهای دیگری که در قرآن کریم بود در همین دعای نورانی مكارم الاخلاق وجود مبارك امام سـجاد هسـت. در قرآن کریم ما را به معانی اخلاقی دعوت کردند فرمودند ايمـان درجـاتي دارد قـرآن مـراتبي دارد مـردان الهـي کسانی اند که ﴿إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آيَاتُهُ زَادَتْهُمْ إِيماناً﴾؛[21] اول درجه به ما میدهند که ﴿لَهُمْ دَرَجَاتٌ﴾[22] کسانیاند که بعد كم كم ما با خود این درجات متحد میشویم ﴿هُمْ دَرَجَاتٌ﴾؛[23] یکی در سوره مباركه «آل عمران» است، یکی در سوره مباركه «انفال» است. آن جایی که ﴿هُمْ دَرَجَاتٌ﴾ دارد «لام» محذوف نیست، آن جایی که «لام» دارد ایـن نـاظر بـه آن بخشهای اولیه است هنوز وقتی درجات ایمانی برای انسان ملکه نشد یا به منزله فصل مقوّم نشد میگویند ﴿لَهُـمْ دَرَجَاتٌ﴾. وقتی انسان به این درجه متحقق شد که این درجه مقوم هستی او شد میشود ﴿هُمْ دَرَجَاتٌ﴾. در هردو بخش وجود مبارك امام سجاد (سلام الله علیه) طبق این ادعيه نورانی به ما دستور داد از ذات اقدس الهی این مدارج را یکی پس از دیگری مسئلت بکنیم! بگوییم خدایا آن معانی برین را به ما عطا بکن و ما را از اینکه فخر فروشی بکنیم نجات بده، میبینید در قرآن این چهار عنصر محوری هست: خیر به مردم، پرهیز از منت گذاری، رسـیدن بـه معالي درجات، پرهیز از افتخار؛ این چهار عنصر در بخشی از این دعای نورانی امام سـجاد آمـده. عـرض ميكنـد خدايا ما را به آن معالی برتر نائل بفرما توفيقي بده که ما افتخار نکنیم. همین که کسی گفت من! این معلوم میشـود تریبون شیطانی است. آن که میگوید من، ﴿أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ﴾،[24] شیطان بود. ما در همه مـوارد ميخـواهيم بفهمـيم کـه بلندگوي چه کسی دست ماست سخنگوي چه کسی دست ماست چه کسی دارد این حرف را میزند؟ اگـر گفتـیم خدا را شکر که این توفیق داده شده معلوم میشود در راهیم ـ الحمد لله ـ؛ اما اگر گفتیم من از او باسوادترم مـن از او بهترم من از او برجستهترم گفتیم ﴿أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ﴾ معلوم میشود تریبون دست شیطان است. این ﴿أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ﴾ را شیطان گفته فرشته ها که نگفتند. اینکه وجود مبارك امام باقر (سلام الله علیه) فرمود خودتان را با قرآن بسـنجید، این ترازوست. پس معلوم میشود ما قرآن را ميفهميم با این ترازو آشناييم ايـن وزن و مـوزون هـردو در دسـت ماست این هم میزان است؛ یک کسب بخواهد بفهمد که این نان چند کیلوست وزنی دارد به نام سنگ، موزونی دارد به نام نان، ابزاری دارد به نام میزان، وزن را در یک کفه، موزون را در یک کفه میسنجد. ما هم اعمالمان در یک کفه معارف قرآن را در کفه دیگر میسنجیم ببینیم که مطابق با این معارف است یا نه؟ به ما گفتند بسـنج! پـس معلـوم میشود فهمیدنی است و سنجیدنی؛ این دستور روزانهای است که از وجود مبارك امام باقر به ما رسیده؛ پس ما این کار را میتوانیم بکنیم شما خودتان را بر قرآن کریم عرضه کنید.

در سوره مباركه «بقره» در جریان طالوت که به هر حال به رهبری وجود مبارك داود آن انقـلاب پـيروز شـد ﴿قَتَلَ دَاوُودُ جَالُوتَ﴾[25] عدهای گفتند طالوت نمیتواند رهبر ما باشد چرا؟ برای اینکه ﴿نَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ﴾[26] ما بالاتریم؛ این ﴿نحنُ أحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ﴾ همان ﴿أنا خَيْرٌ مِنْهُ﴾ شیطان است. اگر گفتیم من از او بهترم معلوم میشود تریبون دست دیگری است اگر گفتیم خدا را شکر که این نعمت را به ما داد معلوم میشود که تریبون به دست فرشته هاست.

بنابراین ما بهره ای که از پنجم شعبان میگیریم یعنی سالروز میلاد وجود مبارك امام سجاد (سلام الله عليه) گذشته از آن تهنیت و عید و تبريك و امثال اینها انس روز افزون ما با این صحیفه سجادیه است. صحیفه سجادیه کتاب علمی است؛ این نظیر آن دعاهای معمولی نیست که آدم بگوید خدایا گناهان مرا بیامرز آنها را هم دارد؛ اما این دعا این است که خدایا توفیقی بده من به مردم خدمت بکنم. یک وقت هست انسان میگوید خدایا دین من را ادا بکن این فردی میاندیشد یک وقت کسی میگوید خدایا توفیقی به ما بده که من کاری بکنم که کسی بدهکار نباشد دیون مردم را من ادا کنم این کجا آن کجا؟ يك وقت هست انسان میگوید خدایا بیماری من را شفا بده! يك وقت می گوید خدایا همه بیمارها را شفا بده این دعای امام سجاد است این دید بلند امام سجاد (سلام الله عليه) است.

بنابراین بهره ای که ما از مواليد ائمه (عليهم الصلاة و عليهم السلام) میبریم این است که اینها بیش از هر کسی ما را به قرآن فرامی خوانند چون بیش از هر کسی به قرآن نزدیک ترند چون عدل قرآن اند؛ هم قرآن را تفسیر می کنند هم ما را ترغیب میکنند که آیات قرآن را عمل بکنیم هم به ما میگویند که اگر میخواهی زحمت بکشید باید دعا هم او را بدرقه کند؛ یعنی کار به علاوه دعا باعث میشود انسان هم قرآن را خوب میفهمد، هم قرآن را باور می کند، هم متخلق به اخلاق قرآنی میشود هم عمل میکند هم به دیگران منتقل میکند.

من مجدداً اين عيد پربركت را به پيشگاه وليّ عصر (ارواحنا فداه) و عموم شيعيان و شمـا علاقـه‌منـدان بـرادران و خواهران و مهمانان گرامي تهنيت عرض ميكنم. سالروز ميلاد وجود مبارك امام سجاد (سلام الله عليـه) را گرامـي ميداريم. از ذات اقدس الهي مسئلت ميكنيم توفيق ادراك معارف قرآن و عترت مخصوصاً صحيفه سجاديه را به همه ما مرحمت بفرمايد!

پروردگارا تو را به اسماي حُسنايت قسم امر فرج وليّ‌ات را تسريع بفرما!

نظام اسلامی، مقام معظم رهبری، مراجع بزرگوار تقلید، حوزههای فقهی، فرهنگی و دانشگاهی همه را در سـايه امام زمان حفظ بفرما!

دولت ما، ملت ما، مملکت ما، تمامیت ارضی ما، جوانها و نوجوانهای ما و این مهمانان عزیز را در سـايه امـام زمان مشمول ادعیه زاکیه آن حضرت قرار بده!

ارواح مؤمنان عالم، معلمان ما، ذوي حقوق ما، پدران و مادران ما، امام راحل، شهدای انقلاب و جنگ همه را در سایه رحمت بی انتهايت با انبيا محشور بفرما!

خطر استکبار و صهيونيست را به خود آنها برگردان!

امنيت مناطق مسلماننشين مخصوصاً ايران، عراق، افغانستان، فلسطين و لبنان و سوريه را در سـايه امـام زمـان تأمين بفرما!

مرضای مسلمانها بالأخص منظورين لباس شفا بپوشان!

حوايج مشروعه همه را در سایه لطف امام زمان برطرف بفرما!

بین ما و قرآن و عترت در دنیا و قیامت و قیامت جدایی نینداز!

غفر الله لنا و لكم و السلام علیکم و رحمة الله و بركاته