درس خارج فقه آیت الله مکارم
88/08/06

سخن در اين است که اگر نائی که هنوز برای تمتع مستطيع نشده است، برای عمره مستطيع شد، آيا لازم است اين عمره به جا آورد يا نه؟ همان طور که قبلاً هم گفتيم تعبيرات فقهاء در اين زمينه يکسان نيست.

1. قول اول عدم وجوب عمره بر نائی بود که قول مشهور و امام و عروه و اکثر محشين عروه همين است. از نظر برخی فقهاء مانند محقق، اصلاً عمره بر دو نوع است: تمتع برای نائی و مفرده برای ساکنان مکه. اصلاً از اول اشتراکی در کار نيست که مثلا عمره‌ی مفرده بر همه واجب باشد. اگر نائی صد بار هم مستطيع عمره شود بر او واجب نمی شود. مانند نماز قصر و نماز تمام که هر کدام وظيفه‌ی يک گروه است.
2. قول دوم اين است که عمره مفرده بر همه واجب است، منتها وقتی نائی تمتع به جا آورد آن وجوب از دوشش بردشته می شود. يعنی برای نائی تمتع بدل است و لازمه آن اين است اگر نائی نتوانست تمتع به جا بياورد بايد مفرده را به جا آورد.
3. قول سوم انقلاب تمتع به عمره‌ی مفرده است که کاشف الغطاء تقسيم ثنائی عمره به تمتع و مفرده را قبول کرد ولی بر اين باور بود که وقتی نائی مأيوس از تمتع شد، وظيفه‌ی او به عمره‌ی مفرده منقلب می‌شود.

در برخی اقوال هم صدر و ذيل با هم متهافت است و صدر عبارت قول اول و ذيل آن قول دوم است. شهيد ثانی به عبارت محقق اين اشکال را می‌گيرد که محقق در صدر سخنش می‌گويد: و تسقط معها المفرده و از لفظ سقوط فهميده می‌شود که عمره به اصل شرع بر هر مکلفی واجب است ولی برای تخفيف از متمتع ساقط است و از ذيل عبارت محقق که می‌گويد مفرده بر حاضران مسجد حرام واجب است، عدم وجوب آن بر نائی برداشت می‌شود.

(قوله: «و تسقط معها المفردة».) يفهم من لفظ السقوط أنّ المفردة واجبة بأصل الشرع على كل مكلّف، كما أنّ الحج مطلقا يجب عليه، و أنّها إنّما تسقط عن المتمتع- إذا اعتمر عمرته- تخفيفا، و من‌ (قوله: «و المفردة تلزم حاضري المسجد الحرام») عدم وجوبها على النائي من رأس. و بين المفهومين تدافع ظاهرا.[1]

اين هم شاهد ديگری بر تشويش عبارات است. و ما بايد به سراغ ادله برويم تا ببينيم از آنها چه برداشتی می‌توانيم داشته باشيم. ادله‌ی وجوب استقلالی عمره چنين است:

قرآن ـ ظاهر قرآن وجوب هر دو يعنی حج ( شامل عمره‌ی تمتع ) و عمره‌ی مفرده به صورت استقلالی است.

اطلاقات عبارات فقهاء ـ ظاهر اطلاقات عبارات فقهاء هم که نشان دهنده‌ی برداشت آنها از روايات است اين بود که عمره مره واحده فی العمر واجب است. حتی در صدر کلام امام در مسأله‌ی 1 همين نکته آمده بود:

.... فتجب باصل الشرع علی کل مکلف بالشرائط المعتبره فی الحج مره واحده ...

پس مطابق اين دو ظاهر عمره به شرط استطاعت در طول عمر به صورت استقلالی واجب است. وقتی می‌گويند عمره يک واجب فوری است و نمی‌گويند وقتی استطاعت حج حاصل شد، واجب می‌شود اين نشان دهنده‌ی وجوب استقلالی عمره است.

روايات باب 5 ـ دليل سوم که مهمتر است تعابير روايات باب 5 است. در اين روايات سه تعبير وجود دارد:

1. تعبير اول: تجزی ـ کلمه‌ی يجزی و تجزی در روايات 2 و 3 آمده است. که اگر از اول عمره بر دو قسم باشد، ديگر تجزی معنی ندارد.
2. تعبير دوم: يکفی ... مکان ـ اين تعبير که در حديث 4 به صورت " يکفی مکان تلک العمره المفرده " آمده است، نشان می دهد که اين عمره‌ی تمتع تخفيفاً به جای عمره‌ی مفرده نشسته است.
3. تعبير سوم: فإذا أدّی ... أدّی الفريضه ـ اين تعبير که در حديث 6 به اين صورت آمده است: فَإِذَا أَدَّى الْمُتْعَةَ فَقَدْ أَدَّى الْعُمْرَةَ الْمَفْرُوضَةَ نشان می دهد که عمره‌ی مفرده از اول واجب بوده است و اين دو دو واجب مستقل هستند بر همه، منتهی عمره‌ی تمتع جانشين عمره‌ی مفرده می‌شود.

در مقابل اين ادله، يک دليل ضد هم داريم و آن بر خلاف سيره بودن لوازم اعتقاد به وجوب استقلالی عمره‌ی مفرده است:

عدم وجوب نيابت عمره برای نائی ـ صاحب جواهر به سراغ سيره می رود که لازمه‌ی اعتقاد به و جوب استقلالی عمره‌ی مفرده اين است که اگر نائی از دنيا رفت و برای حج مستطيع نشده بود ولی استطاعت عمره را داشت، برای او اجير بگيرند تا به نيابت عمره‌ی او را انجام دهد. و اين بر خلاف سيره است و هيچکس چنين چيزی نگفته است و اين بر خلاف سيره است.

عدم وجوب عمره بر نائب ـ بعلاوه در احاديث نيابت هيج موردی نداريم که بگويد نائب پس از اين که وظيفه‌اش را انجام داد و مستطيع بود، يک عمره مفرده هم برای خودش انجام دهد. اين هم بر خلاف سيره است.

عدم وجوب عمره بر مستطيعی که قبل از ماههای حج وارد مکه شود ـ لازم سومی که خلاف سيره است اين است که اگر مستطيع قبل از ماههای حج وارد مکه شد، آيا بايد عمره‌ی مفرده را انجام دهد يا نه؟ لازمه‌ی قول به وجوب استقلالی اين است که بگوييم بايد عمره را انجام دهد، ولی احدی نگفته که برود عمره انجام دهد و همه گفته‌اند که بايد منتظر تمتع بماند.