< فهرست دروس

درس اخلاق آیت الله مجتبی تهرانی

91/05/11

بسم الله الرحمن الرحیم

 تأثیر شرایط و ضوابط اجتماعی بر لعن و نفرین ائمّه(علیهم‌السّلام)
 أعوذُ باللّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ؛ بسمِ اللّهِ الرّحمنِ الرّحيمِ؛
 «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ؛ وَ اسْمَعْ نِدَائِي إِذَا نَادَيْتُكَ وَ اسْمَعْ‌ دُعَائِي‌ إِذَا دَعَوْتُكَ‌ وَ أَقْبِلْ عَلَيَّ إِذَا نَاجَيْتُكَ فَقَدْ هَرَبْتُ إِلَيْكَ وَ وَقَفْتُ بَيْنَ يَدَيْكَ» [1]
 مروری بر مباحث گذشته
 گفته شد ماه مبارک رمضان ماه تلاوت قرآن و ماه دعا است؛ دعای به خیر برای خود و دیگران، چه دنیوی باشد و چه اخروی. اگر بخواهد برای منحرفین دعا کند، در اینجا تفصیل قائل شدیم، یعنی اگر در انحراف استضعاف باشد، به این معنا که آن فرد مستضعف باشد دعای به خیر کردن اشکال ندارد امّا گفتیم که یک دعا را نمی‌تواند بکند و آن استغفار نسبت به مشرک و کافر است. امّا راجع به معاندین، اصلاً دعای به خیر نمی‌توانیم بکنیم. بحث به اینجا رسید، نفرین کردن آنýها چگونه است؟ عرض شد که نسبت به معاند اشکالی ندارد. در اینجا نکته‌ای را تذکّر بدهم؛ همان‌طور که جلسۀ گذشته عرض شد، نمی‌توانیم راجع به مستضعف استغفار و طلب مغفرت کنیم، از این‌طرف هم نفرین، نسبت به معاند مطرح می‌شود.
 نفرین بر منحرف‌کنندۀ دیگران
 آنچه که از آثار یعنی از عمل معصومین(صلوات‌اللهþعلیهم‌اجمعین) در باب نفرین‌هایی که انجام داده‌ýاند به دستمان می‌آید، این است که ایشان هر معاندی را نفرین نمی‌کردند. کسانی که معاند و منحرف بودند و این انحراف، موجب اثرگذاری روی غیر بود را نفرین می‌کردند. سرّش همان بود که عرض شد و آن اینکه، مستضعفان به این‌ها گرایش پیدا نکنند.
 معاندِ بی ضرر
 امّا اگر معاندِ بدبختی که هیچ‌کس هم قبولش ندارد و مترود است باشد، دیده نشده که ائمه نفرینش کرده باشند. کسی که هیچ‌کس قبولش ندارد چه ضرری دارد؟ انحراف او تنها ضرر به خودش می‌رساند امّا ضرری برای جامعه ندارد. دقّت کنید! این‌طور نبود که مطلقاً ائمه و پیغمبراکرم هر معاندی را نفرین کنند. کارهایشان حساب شده بود و حکمت داشت. منظور در اینجا آن کسی بود که انحرافش در جامعه اثر سوء داشته باشد و الّا اگر بلااثر باشد، اهمیّتی ندارند. می‌خواستم این را عرض کنم که یکýوقت در باب معاند اشتباه نشود که بگوییم ائمه مطلقاً نفرین میýکردند، بلکه آنجایی که احساس میýکردند در جامعه اثر سوء دارد، اقدام می‌کردند.
 نفرین افراد با ایمان!
 مطلب دوم؛ ما به یک سنخ نفرینýهایی از ائمه نسبت به افرادی برخورد میýکنیم که اگر از نظر تحقیقی و فنّی ببینیم، متوجّه می‌شویم که این اشخاص نه معاند بودند و نه منحرف؛ بلکه چه بسا از نظر ایمانی هم از افراد برجسته بودند، ولی نفرین می‌شدند. [2] مثلاً میýبینیم که حضرت، زراره، محمد‌بنýمسلم و سفّانýبنýیحیی و... را نفرین یعنی دعای به ضرر میýکنند. در ملاء عام هم نفرین میýکردند، مثلاً اصحاب نشسته بودند؛ ایشان می‌فرمودند: اللهم العن کذا... چرا؟ این‌طور نیست که هر جا نفرین کردهý باشند دلالت بر این است که او انسان بدی بوده و... اصلاً اینýطور نیست. [3]
 نفرین برای حفظِ جانِ یاران
 به زندگی ائمه که نگاه می‌کنیم، می‌بینیم ایشان در موقعیتýهای حکومتیýای قرار می‌گرفتند که گاهی زمامداران درصدد کشف و شناسایی یاران و اصحاب ایشان بودند تا یا حبسشان کنند و یا آنýها را بکشند. ائمه برای حفظ جان یارانشان، آن‌ها را هم در ملاء عام و هم در مجلسی که میýدانستند از جاسوسانِ حکومت وجود دارند نفرین می‌کردند. چون جاسوسان گزارش میýدادند که: من خدمت ایشان بودم و آنجا مثلاً زراره یا محمدýبنýمسلم یا آنýهایی که از اصحاب بودند را لعن کردند. همین نفرین موجب میýشد که آنýها جانشان حفظ شود. [4] البته باید اشاره کنم، روایاتی داریم که اصحاب را مدح کردند. هم ذمّ داریم و هم مدح. اینýها بحثýهای فنّیýای است که اهلش در تعارضات بین روایات جمع می‌کنند.
 غرضم این است که هر لعنی دلالت بر این نمی‌کند که آن فرد مبغوض بوده و از معاندین است. نمی‌توانیم این کار را بکنیم که از نفرین، عنادِ طرف را بخواهیم کشف کنیم.
 سه تقسیم برای نفرین
 مطلب سوم؛ در باب نفرینýها تقسیم‌بندی کردم که یک نفرین شخصی است، مثلاً پیغمبراکرم شخص خاصّی را نفرین کرده است. عمروعاص ، معاویه و مروان و... که در اینجا تکلیف دیگران مشخص است.
 قسم دوّمی که گفتم طایفه‌ای است. مثلاً از پیغمبر این روایت را نقل کردم که به قاتلین امام‌حسین لعن کرده است. در اینجا شخصی نیست، نسبت به گروه است.
 نفرین سراسری!
 در این جلسه می‌خواستم مطلب سوّم را بگویم و آن اینکه، لعن و نفرین و امثال این‌ها نسبت به شخص خاص یا گروه خاصّی نیست، بلکه سراسری است. یعنی چه؟ به این معنا که نفرین می‌کند و می‌گوید: هرکس این‌طور است لعنت بر او باشد. این دیگر مافوق دو مورد گذشته است. اینýگونه نفرین‌ها در لسان پیغمبراکرم و ائمه‌ای که وارد شده پیام خاصّی دارد و آن این است که پیام محدودی نیست. آن پیام سیاسی، اجتماعی است و باید قوّی هم باشد. همه‌گیر است و دیگر کسی از این دایره بیرون نیست. این مسائلی که عرض می‌کنم یک‌مقدار فنّی است.
 نفرین سراسری در آینۀ روایات
 روایت زیاد داریم ولی در اینجا پنج، شش مورد روایت را مطرح می‌کنم. از پیغمبراکرم است که: «رُوِيَ‌ عَنْ‌ رَسُولِ‌ اللَّهِ‌(صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) عادَی الله مَنْ‌ عَادَى‌ عَلِيّا»؛ [5] خدا با آن کسی که با علی دشمنی می‌کند دشمن است. این پیام نفرینی است. تعبیر دوم هم از پیغمبراکرم است: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم) قَاتَلَ‌ اللَّهُ‌ مَنْ‌ قَاتَلَكَ‌ وَ عَادَى‌ مَنْ‌ عَادَاكَ‌». [6] تعبیر «عَادَى‌ مَنْ‌ عَادَاكَ» در روایت گذشته بود، امّا اینجا یک چیز دیگر اضافه می‌کند. هرچیزی که می‌گویم، اضافه بر قبلی می‌شود. «قَاتَلَ‌ اللَّهُ‌ مَنْ‌ قَاتَلَكَ‌»؛ خدا با آن کسی که با تو بخواهد بجنگد، مبارزه می‌کند و خدا با کسی که بخواهد با تو بجنگد، دشمنی می‌کند. در بالا دشمنی بود و حالا اینجا تعبیر جنگیدن را اضافه کرد. روایت سوم از پیغمبراکرم: «قال فی علیٍّ(علیه‌السّلام) ُ اللَّهُمَ‌ وَالِ‌ مَنْ‌ وَالاهُ‌ وَ عَادِ مَنْ‌ عَادَاهُ‌ وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ»؛ [7] خدایا با آنکه با او دوستی می‌کند دوستی کن و بعد با آنکه با او دشمنی می‌کند دشمنی کن و آنکه او را یاری می‌کند یاری کن و کسی که او را رها می‌کند رها کن. روایت دیگر از پیغمبراکرم: «مَنْ‌ كُنْتُ‌ مَوْلَاهُ‌ فَعَلِيٌ‌ مَوْلَاهُ‌، اللَّهُمَ‌! وَالِ‌ مَنْ‌ وَالاهُ‌، وَ عَادِ مَنْ‌ عَادَاهُ‌، وَ أَحِبَ‌ مَنْ‌ أَحَبَّهُ‌، وَ أَبْغِضْ مَنْ أَبْغَضَهُ ‌وَ انْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ وَ اخْذُلْ مَنْ خَذَلَه‌»؛ [8] تعبیر «مَنْ‌ كُنْتُ‌ مَوْلَاهُ‌ فَعَلِيٌ‌ مَوْلَاهُ» اضافه است بر آن‌هایی که در بالا بود. ابن عباس روایتی نقل می‌کند: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لِعَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع ذَاتَ يَوْمٍ وَ هُوَ فِي‌ مَسْجِدِ قُبَا»؛ می‌گوید: روزی در مسجد قبا بودیم، پیغمبراکرم این را به علی(علیه‌السّلام) فرمودند، «وَ الْأَنْصَارُ مُجْتَمِعُونَ»؛ انصار و همه جمع بودند، «يَا عَلِيُّ أَنْتَ أَخِي وَ أَنَا أَخُوكَ يَا عَلِيُّ أَنْتَ وَلِيِّي وَ خَلِيفَتِي وَ إِمَامُ أُمَّتِي بَعْدِي وَالَى اللَّهَ مَنْ وَالاكَ وَ عَادَى اللَّهَ مَنْ عَادَاكَ وَ أَبْغَضَ مَنْ أَبْغَضَكَ وَ نَصَرَ مَنْ نَصَرَكَ وَ خَذَلَ مَنْ خَذَلَكَ». همه را در بالا فرموده بودند؛ می‌خواهد همین‌طور گام به گام به همه بفهماند. در اینجا می‌گوید: «يَا عَلِيُّ أَنْتَ وَلِيِّي وَ خَلِيفَتِي وَ إِمَامُ أُمَّتِي بَعْدِي». اینجا حجّت را بر همه تمام می‌کند. در روایتی که خطاب به مسلمین کرد: «فَاعْلَمُوا مَعَاشِرَ النَّاسِ أَنَ‌ اللَّهَ‌ قَدْ نَصَبَهُ‌ لَكُمْ‌ وَلِيّاً وَ إِمَاماً»؛ ای مردم بدانید که خدا او را منصوب کرد تا امام باشد، «مُفْتَرَضاً طَاعَتُهُ عَلَى الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ وَ عَلَى التَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ وَ عَلَى الْبَادِي وَ الْحَاضِرِ وَ عَلَى الْأَعْجَمِيِّ وَ الْعَرَبِيِّ وَ الْحُرِّ وَ الْمَمْلُوكِ وَ الصَّغِيرِ وَ الْكَبِيرِ وَ عَلَى الْأَبْيَضِ وَ الْأَسْوَدِ»؛ [9] تمام را مطرح می‌کند یعنی هیچ‌ نقطۀ تاریکی نگذاشت.
 نفرین، پیام خاصّ
 می‌خواهم این را عرض کنم که یک سنخ نفرین‌ها را می‌بینیم که از پیغمبر صادر شده و طرفش شخص و گروه خاصّی نیست، بلکه سراسری است. این نفرین‌ها پیام خاصّی دارد، یعنی مطلب باید پیام خاصّ خودش را داشته باشد و پیام سیاسی، اجتماعی نیست که استثنا بردار باشد. در روایاتی از ائمه و به خصوص از پیغمبراکرم که بر روی آن‌ها تکیه می‌کنم، وارد شده است. معلوم می‌شود، مهم‌ترین مطلبی که برای پیامبر بوده است که باید چنین پیامی را تا روز قیامت به همه برساند این پیام است؛ که پیغمبر نفرین کرده و خدا هم بر آن نفرین مضاعف کرده است.
 اصحاب با‌وفا
 این روایات را مطالعه می‌کردم و در مطالعه به ذهنم رسید که این را عرض کنم. [10] پیغمبراکرم مطالبی را گفت و همه هم از اصحاب، مهاجرین، تابعین و... شنیدند.
 در روز عاشورا امام‌حسین بعد از آنکه خطبه خواند، همه را مرخّص کرد و گفت: این‌ها همه با من طرف هستند و با شما هیچ کاری ندارند، بلند شوید و بروید. حتّی این تعبیر را کرد و گفت: هر کدام از شما که می‌روید، یکی از خاندان من را هم ببرید. اوّلین کسی که بلند شد و صحبت کرد برادرش بود و تا آخر حرف‌هایی به او زدند. یکی گفت: هفتاد بار اگر مرا بسوزانند و خاکسترم کنند و دوباره زنده شوم، دست از تو برنمی‌دارم. دیگری گفت: اگر هزار بار مرا بکشند و... از تو روی نمی‌گردانم. آنجا بود که فرمود: من اصحابی با وفاتر از اصحاب خودم نمی‌بینم و فرمود: حالا که این را گفتید خبری می‌خواهم به شما بدهم و آن اینکه همۀ شما فردا شهید می‌شوید. در بین آن‌ها پسر بچّه‌ای که مجلسی می‌نویسد: «و هُوَ غُلامٌ صَغیرٌ لَم یَبلُغ الحُلُم»؛ به تکلیف نرسیده بود؛ بلند می‌شود و می‌گوید: ای عمو! من هم در این شهدا هستم؟ حسین(علیه‌السّلام) جوابِ صریح به او نمی‌دهد، فرمود: «كَيْفَ‌ الْمَوْتُ‌ عِنْدَكَ‌»؛ ای برادرزاده! مرگ در ذائقۀ تو چگونه است؟ برگشت و گفت: «يَا عَمِّ أَحْلَى مِنَ الْعَسَلِ»؛ از عسل شیرین‌تر است. البته تنها حرف نبود.


[1] . بحارالانوار، ج91، ص96
[2] . این به درد طلبهýها میýخورد بروند در رجال ببینند.
[3] . این بحث، بحث دامنهýدار و حرفه‌ایýای است.
[4] . البته یک مسائل فنّیýای است و ربطی به جلسۀ ما ندارد. این را تذکّر دادم که یک وقت نوسوادان انýقلت نکنند.
[5] .کنزالعمال، ج11، ص601
[6] .بحارالانوار، ج38، ص351
[7] .اسماء‌الله‌الحسنی، ج34، ص97
[8] .کنزالعمال، ج11، ص610
[9] . بحار الأنوار، ج‌37، ص207
[10] . روایاتی که نقل کردم منتشر می‌شود و مدارکش را هم می‌دهند و قالب این‌ها هم از اهل سنّت است. من مقیّد هستم بحث‌هایی که می‌کنم از اهل سنّت باشد.

BaharSound

www.baharsound.com, www.wikifeqh.ir, lib.eshia.ir

logo