< فهرست دروس

درس خارج فقه  آیت الله شبیری

89/02/05

بسم الله الرحمن الرحیم

بحث در شرائط وجوب صوم بود. در اين جلسه، استاد دام ظله، ابتدا، بحث شرطيت عدم مرض را پي مي‌گيرند، و سپس، پس از اشاره‌اي كوتاه به شرطيت عدم حيض و نفاس، شرطيت حضر را بررسي مي‌کنند.

عرض شد كه در مورد مريضي كه قبل از ظهر بهبود يابد و مرتكب مفطر نشده باشد، در چند كتاب دعواي اجماع يا بلا خلاف يا قريب به اجماع شده كه مي‌تواند نيت كند و روزه بگيرد، مرحوم فيض در مفاتيح لا خلاف دارد و مدارک و التحفة السنيه كه شرح نخبه مرحوم فيض است، دعواي اجماع دارند، و مرحوم علامه در تذكره تعبير علمائنا دارد كه قريب به اجماع است و تقريباً ظهور در اين دارد كه فتواي همه چنين است، و در ذخيره مي‌گويد كه بعضهم دعواي اجماع كرده‌اند و مرحوم آقاي حكيم اين مطلب را نيز به ادعاهاي اجماع اضافه كرده، در حالي كه اين مصدر مستقل از دعواي اجماع مدارک نيست، هر جا در ذخيره بعضهم يا بعض الاصحاب دارد، از مدارک گرفته، از مرحوم آقاي والد شنيدم كه فرمود اين مطلب رايج است كه چيزي را كه مرحوم محقق اردبيلي احتمال داده، مرحوم صاحب مدارک به آن ظن پيدا كرده و مرحوم صاحب ذخيره به آن قطع پيدا كرده، سير مطالب در اين کتاب‌ها به همين شکل است که ايشان مي‌فرمود، بالاخره اين چهار كتاب اجماع يا قريب به اجماع را ادعا كرده‌اند و صوم مريضي را كه قبل از ظهر بهبود يافته و مرتكب مفطري نيز نشده باشد، با نيت جديد تصحيح كرده‌اند.

اما آنچه بعد از تتبع و مراجعه به دست آمد، اين است كه هر چند اين فتوا مشهور هست اما شهرت از زمان مرحوم محقق به بعد است، قبل از مرحوم محقق شش نفر از فقهاء بزرگ بر خلاف اين نظر قائل شده‌اند، ابتدا عبارت خلاف هم به نظرم آمد, اما در مورد آن بعد مناقشه‌اي به ذهنم آمد لذا آن را نقل نمي‌کنم.

يكي از آن شش نفر مرحوم شيخ طوسي در اقتصاد بود كه عبارت ايشان را نقل كردم و ايشان به طور كلي و بدون هيچ تفصيلي امساک مريضي را كه در اثنا روز بهبود مي‌يابد، تأدبي مي‌داند.

عبارت مرحوم ابي الصلاح حلبي در كافي ص182: «فاذا قدم المسافر و بريء المريض و طهرت الحائض و النفساء و بلغ الغلام و أسلم الكافر و قد بقيت من النهار بقية أمسك كل منهم عن الطعام تأديباً».

سؤال: آيا به قرينه ذکر مسافر, مراد قدوم مسافر و برء مريض در بعد از ظهر نيست.

پاسخ استاد ـ دام ظله ـ : خير, ذکر مسافر قرينه بر اختصاص به بعد از ظهر نيست, متأخرين گمان کرده‌اند که در مسافري که قبل از ظهر وارد حضر شده و مفطرات را انجام نداده مسلم است که روزه صحيح است ولي اين مطلب اشتباه است در چند کتاب از قدماء روزه مسافر را که وطن خود وارد مي‌شود مطلقاً صحيح نمي‌دانند, در اقتصاد هم درباره عدم صحت روزه مسافر تفصيلي نيست, در عبارت ابوالصلاح حلبي هم همين گونه است و از عبارت‌هاي ديگر اين کتاب هم مطلبي بر خلاف آن به دست نمي‌آيد, غرض از ذکر تعبيرات علماء هم همين است که اشتباهاتي که در اينجا پيش آمده معلوم شود.

عبارت مرحوم ابن زهره در غنيه ص148 : «يستحب للكافر اذا أسلم في يوم من شهر رمضان و للمريض اذا بريء و للمسافر اذا قدم و للغلام اذا بلغ و للمرأة اذا طهرت من الحيض و النفاس أن يمسكوا بقية ذلك اليوم و هذا هو صوم التأديب».

عبارت مرحوم ابن حمزه در وسيله ص147: « و اما صوم النفل فاربعة اضرب, صوم الاذن و صوم الادب و... فالاول ثلاثة... و الثاني: خمسة صوم المسافر اذا قدم أهله و قد أفطر في الطريق و الصبي اذا بلغ نصف النهار و قد أفطر و المريض اذا بريء و الكافر اذا أسلم و الحائض اذا طهرت فكلهم يمسك بقية النهار تأديباً و يقضي»، از اين عبارت استفاده مي‌شود که در مريض و کافر و حائض حتي در صورت افطار هم امساک تأدبي ثابت است و به خاطر اينكه درباره مسافر و صبي قيد «أفطر» زده بود، بعد از آن حکم عدم افطار مسافر و صبي را هم بيان مي‌کند, «و الصبي ان لم يفطر و بلغ صام واجباً، و المسافر اذا قدم أهله قبل الزوال و لم يفطر وجب عليه الصوم و لم يقض».

عبارت مرحوم علاء الدين حلبي در اشارة السبق ص115: امّا الکلام في رکن الصوم فانّه اما واجب... أو ندب... أو أدب ]ص121[: «.... فامساك من اتفق بلوغه أو طهره من حيض او غيره أو قدومه من سفره أو اسلامه بعد كفره أو برؤه من سقمه في يوم من شهر رمضان بقيته و قضاء يوم بدله».

نفر ششم مرحوم ابن براج در مهذب ج1, ص195 است، مشهور، از اقسام اربعه صوم تلفيقي که با توجه به افطار کردن در حال مرض و عدم افطار و رفع مرض قبل و بعد از ظهر، به دست مي‌آيد, در يک صورت حكم به صحت روزه كرده‌اند و در سه صورت ديگر صوم را تأديبي دانسته‌اند، اما مرحوم ابن براج در مهذب در دو صورت حكم به صحت روزه مي‌كند، مي‌گويد اگر در حال مرض مرتكب مفطر نشده باشند، روزه صحيح است و اگر افطار کرده باشد, امساک تأدبي است و قضا دارد و ديگر بين بهبودي يافتن در قبل و بعد از ظهر فرق نگذاشته: «اذا افطر المريض في اول النهار وصحّ في بعضه لزمه الامساک عن الافطار بقية النهار و قضاء ذلک اليوم و ان صح في بعضه و قدر علي الصوم و لم يكن أفطر تمم صيام ذلك اليوم». اطلاق اين عبارت شامل دو صورت مي‌شود كه در اين دو صورت مشروع مي‌داند، اين شش نفر از بزرگان مخالف با نظري هستند كه در مورد آن دعواي اجماع شده است.

و عده‌اي ديگر از متأخرين در مسأله ترديد دارند، مرحوم سبزواري مي‌گويد دليلي بر طبق قول مشهور وجود ندارد و ادله‌اي كه استدلال شده، ضعيف است، مرحوم صاحب حدائق و مرحوم نراقي، صاحب مستند نيز درباره قول مشهور مي‌گويند مشكل است، و مرحوم ميزاي قمي نيز فيه تأمل مي‌گويد منتها از وجود اجماع واهمه دارد.

قبل از مرحوم محقق نيز شهرتي بر طبق قول مشهور بين متأخرين وجود ندارد، اگر در آن طرف شهرت نگوئيم، در اين طرف كه روزه را با دو شرط تصحيح كنيم، شهرتي وجود ندارد، بنابراين، بايد بر طبق قواعد عمل كنيم كه مقتضاي قواعد را بحث كرديم.

مطلبي كه در جلسه گذشته ناقص ماند، اين بود كه در روايات امام عليه السلام به مطلبي كه عامه مي‌گويند، اعتراض دارند، اماميه معتقد است كه ترک روزه براي مسافر عزيمت است و مسافر نبايد روزه بگيرد و عامه لا جناح را كه در آيه شريفه قصر مسافر آمده، رخصت مي‌دانند و قصد صلات و ترک صوم را واجب و عزيمت نمي‌دانند، امام عليه السلام در رد نظر عامه مي‌فرمايند حق تعالي كه دستور قصر نماز داده، هديه است و رد هديه هتک حرمت است، از اين امر بطلان صلاة تمام و بطلان روزه در مسافرت را نتيجه گيري كرده‌اند. بحث كلي اين است كه اگر از اين تعليل كه به صورت عام است و به مورد خاصي اختصاص ندارد، استفاده شود كه اگر حق تعالي تفضلاً و منتاً وجوب و حكم الزامي را بردارد، انجام آن حرام مي‌شود، بايد در حديث «لولا أن أشق علي امتي لامرتهم بالسواك»، مسواک كردن حرام باشد، به خاطر اينكه وجوب مسواک از باب هديه برداشته شده و بنابر اين بيان بايد مسواک حرام باشد، در حالي كه اينطور نيست، اگر اين بيان درست باشد، بايد انجام بسياري از امور حرجي مانند انفاق و استنقاذ غريق و برآوردن حوائج اهل ايمان حرام باشد، اين مطلب خيلي بعيد است و نمي‌توان به آن ملتزم شد، پس اينجا چه بايد گفت؟ به ذهنم مي‌آيد كه هديه بودن ترک صوم در روايت اشاره به آيه شريفه «فمن كان منكم مريضاً أو علي سفر فعدة من أيام اخر» است، اين تفضلي از جانب حق تعالي است كه روزه را براي اين اشخاص در ماه مبارک رمضان الزام نكرده، اينكه اشخاص بخواهند در ماه مبارک رمضان روزه بگيرند، رد هديه كرده‌اند و کار آنها حرام و باطل است، به خاطر اينكه ظاهر اين عبارت آيه در اين است كه راجح براي مسافر و مريض اين است كه روزه بعد انجام شود و انجام آن در ماه مبارک رمضان مرجوح تحريمي يا تنزيهي است، حتي اگر صوم در ماه رمضان مرجوح تنزيهي باشد، صحت آن با عباديت سازگار نيست، عامه قائل هستند كه افضل اين است كه روزه بگيرد و اين نظر هتک حرمت و اعتراض عملي به هديه الهي است، البته چنين روزه‌اي حرام است و هر چه بر آن مترتب باشد، باطل است، اين بحث تمام است.

«الخامس الخلو من الحيض و النفاس فلا يجب معهما و ان كان حصولهما في جزء من النهار». اين نظر مشهور است و الان به خاطر ندارم كسي در حالت تلفيقي از طهر و غير طهر قائل به وجوب يا صحت صوم در حال طهر شده باشد، اگر قائل نادري نيز باشد، از بحث‌هاي مربوط به مريض و مغمي عليه معلوم مي‌شود که اگر صحت روزه تلفيقي را براي مسافر بپذيريم, الحاق حائض و نفسا و مانند آن به مسافر در اجزاء روزه ملفق نيازمند به دليل است که چنين دليلي وجود ندارد. در اينجا بحث معتنابهي وجود ندارد.

«السادس الحضر فلا يجب علي المسافر الذي يجب عليه قصر الصلاة بخلاف من كان وظيفته التمام كالمقيم عشراً و المتردد ثلاثين يوماً و المكاري و نحوه و العاصي بسفره فانه يجب عليه التمام، اذ المدار في تقصير الصوم علي تقصير الصلاة فكل سفر يوجب قصر الصلاة يوجب قصر الصوم و بالعكس». اينها روايات متعدد دارد و چندان بحثي ندارد.

«اذا كان حاضراً فخرج الي السفر فان كان قبل الزوال وجب عليه الافطار، و ان كان بعده وجب عليه البقاء علي صومه»، درباره اين مسئله مفصل بحث كرديم، چهارده قول هست، يكي از اقوال تفصيل بين خروج قبل و بعد از ظهر است، تا اينجا بحث شده، «و اذا كان مسافراً و حضر بلده أو بلداً يعزم علي الاقامة فيه عشرة أيام فان كان قبل الزوال و لم يتناول المفطر وجب عليه الصوم و ان كان بعده أو تناول فلا»، در سه صورت صوم واجب نيست و بلكه صحيح نيز نيست و در يک صورت است كه صوم واجب است و آن صورتي است كه در حال سفر مرتكب مفطر نشده و قبل از ظهر وارد شده، مرحوم آقاي حكيم مي‌گويد اين بلا خلاف است و فقط مرحوم ابن حمزه يا مرحوم ابن زهره مخالف است، اما عبارت‌ها را كه نقل كردم، چند نفر ديگر نيز هستند كه در باب مسافر نيز همين فتوا را داده‌اند.

«و آخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمين»

BaharSound

www.baharsound.com, www.wikifeqh.ir, lib.eshia.ir

logo