< فهرست دروس

درس نکاح آیت‌الله مکارم

83/09/07

بسم الله الرحمن الرحیم

موضوع : ادامه مسئله 5

الأمر الثالث: مقدار متعه (هديه) چه اندازه است؟

قرآن مجيد در آيه 236 سوره بقره اشاره‌اى دارد و مى‌فرمايد : ﴿ على الموسع قدره و على المقتر قدره ﴾.[1]

در اينجا بحث‌هاى زيادى صورت گرفته است. يكى از بحثها اين است كه آيا بايد در مقدار متعه حال زوج را ملاحظه كرد يا حال زوجه را؟

مشهور و معروف ملاحظه حال زوج است، قرآن هم همين را مى‌فرمايد، ولى بعضى از اهل سنّت معيار را حال زوجه مى‌دانند كه اجتهاد در مقابل نصّ قرآن است.

قول ديگر در مسئله از مرحوم شيخ طوسى است كه مى‌فرمايد بايد به حسب حال زوجه باشد.

اگر ما باشيم و ظاهر كتاب الله، معيار حال زوج است. البتّه در روايتى آمده كه معيار حال زوجه است، امّا در واقع مرحوم شيخ طوسى جمع بين روايت و قرآن كرده است كه رعايت حال زوج را واجب و رعايت حال زوجه را مستحب دانسته است.

بحث ديگر اين كه مرحوم صاحب شرايع و بعضى ديگر سه مرحله قائل شده و زوج را به سه قسم غنى و متوّسط و فقير تقسيم كرده و مى‌فرمايند:

فالغنى يمتّع بالدّابة أو الثوب المرتفع (لباس گرانبها) أو عشرة دنانير و المتوسّط بخمسة دنانير أو الثوب المتوسّط و الفقير بالدينار أو الخاتم و ما شاكله.[2]

 

آيا اينها از باب ذكر مثال است يا بايد هميشه همين‌ها داده شود؟

ظاهر اين است كه اين امور در كلام مرحوم محقّق از باب مثال است، و اين عبارت را كه بعض ديگر از بزرگان هم دارند، در هيچ روايتى نداريم. البتّه قريب به اين مضمون در دو روايت آمده است كه يكى مرسله صدوق و ديگرى فقه الرضا است، در صورتى كه فقه الرضا را كتاب روايت بدانيم نه كتاب فتوى.

محمّد بن على بن الحسين (مرحوم صدوق) قال:روى (مرسله) أنّ الغنى يمتّع بدار و خادم و الوسط يمتّع بثوب و الفقير بدرهم و خاتم.[3]

 

... يمتّعها منه قلّ أو كثر على قدر يساره فالموسع يمتّع بخادم أو دابّة و الوسط بثوب و الفقير بدرهم.[4]

در روايات چيزى كه مانند عبارت مرحوم محقّق در شرايع باشد نداريم و نشان مى‌دهد كه اينها از قبيل ذكر مثال است و تعيّن ندارد.

و الشاهد على ذلک؛ روايات متعدّدى در باب 41 وسائل و 34 مستدرك داريم كه در آنها تعبيرات و مثالهاى ديگرى ذكر شده است.

* ... عن الحلبى (سند معتبر است) عن أبى عبدالله 7 ... إذا كان الرجل موسّعآ عليه متّع امرأته بالعبد و الأمة والمقتر يمتّع بالحنطة (گندم) و الزبيب (كشمش) و الثوب و الدراهم.[5]

در اين روايت تقسيم ثنايى و مثالهايى ذكر شده كه مقدارش تعيين نشده است. در بعضى ديگر از روايات فقط اقل ذكر شده است مثل روايت ذيل :

* ... قال قلت لأبى جعفر 7 أخبرنى عن قول الله عزّوجلّ «و للمطلّقات متاع بالمعروف حقّآ على المتّقين» ما أدنى ذلک المتاع إذا كان معسرآ (سؤال از اقلّ متعه است) قال: خمارٌ أو شبهه.[6]

 

و در بعضى از روايات مثل روايت ذيل مى‌فرمايد :

... قال: و المتعة خادم أو كسوة أو رزق و هو المروىّ عن الباقر و الصادق 8.[7]

 

... كان علىّ بن الحسين8 يمتّع بالراحلة.[8]

جمع بندى : از عبارات فقها و روايات متعدّد استفاده مى‌شود كه حدّ خاصّى در شرع تعيين نشده و به فهم عرف واگذار شده است، البتّه در بسيارى از موارد در شرع مانند نفقه مرأه و مسكن مرأه، عرف ملاك است و در شرع مقدارى براى آن معيّن نشده است .

فلسفه متعه :

... قال: متّعوهن جمّلوهنّ بما قدرتم عليه (جمالى به آنها بدهيد تا با اين طلاق تحقير نشوند) فانهنّ يرجعن بكآبة (حزن و اندوه) و حياء و همّ عظيم و شماتةٍ من أعدائهنّ فإنّ الله كريم يستحيى و يحبّ أهل الحياء إنّ أكرمكم عندالله أشدّكم إكرامآ لحلائلكم[9] .

يكى از احترامها هم در حقّ زوجه اين است كه با مهربانى و احترام از هم جدا شوند.

الأمر الرابع : مسائل باقى‌مانده

در اينجا مسائلى را متذكّر مى‌شويم كه مرحوم امام(ره) در تحرير الوسيله به آن اشاره نفرموده‌اند ولى فقهاى ديگر به آن اشاره كرده‌اند:

الف) چرا با اين كه قرآن تقسيم ثنايى دارد ولى برخى از فقها و روايات تقسيم ثلاثى كرده‌اند؟

جواب : قرآن نمى‌خواهد بگويد كه مردم دو بخش‌اند، بلكه از باب مثال است، چرا كه قابل انكار نيست كه طبقه متوسّط بيشترين افراد جامعه را تشكيل مى‌دهند، پس ثلاثى گفتن مخالفت با قرآن نيست، علاوه بر اين هر كدام از اقسام ثلاثه هم داراى درجاتى است.

ب) آيا رضايت زوجه در متعه شرط است؟

جواب: بعضى از عامّه رضايت زوجه را شرط مى‌دانند با اين كه قرآن اطلاق دارد و ندارد كه رضايت زوجه را حاصل كنند، و اين اجتهاد در مقابل نص است و اصل، برائت از زايد است و اگر رضايت زوجه شرط باشد، شايد زوجه به اندازه مهر المثل هم راضى نشود.

ج) حال اگر متعه به اندازه نصف مهر المثل (اگر دخول حاصل مى‌شد بايد تمام مهر المثل را مى‌دادند) يا به اندازه مهر المثل يا بيشتر از آن بود آيا اشكالى دارد و بايد از آن كمتر باشد؟

جواب: لازم نيست مهر المثل سنجيده شود و ظاهر قرآن اين است كه «على الموسع قدره»، بنابراين مقيّد به مقدار مهر المثل نيستيم.

د) آيا متعه را قبل از طلاق بدهند يا بعد از طلاق؟

جواب : ظاهرآ بعد از طلاق است «إن طلّقتم النساء ...» ولى در بعضى از روايات خوانديم كه مى‌فرمود: «يمتّعها قبل أن يطلّقها» كه بايد حمل بر استحباب كنيم.

هـ) آيا زن مى‌تواند بگويد كه تو مرا طلاق بده، متعه را به تو بخشيدم؟ آيا ابراء از متعه صحيح است؟

جواب: بعضى مى‌گويند كه نمى‌شود چون از قبيل ابراء قبل از ضمان (اسقاط ما لم يجب) است. ما معتقديم در جايى كه در آستانه واقع شدن است، اسقاط ما لم يجب جايز است، مثلا در آستانه نكاح مى‌تواند حقّ قَسْم را ساقط كند و در ما نحن فيه چون در آستانه طلاق است، زوجه مى‌تواند ابراء كند.

 


BaharSound

www.baharsound.ir, www.wikifeqh.ir, lib.eshia.ir

logo