< فهرست دروس

درس نکاح آیت‌الله مکارم

83/06/17

بسم الله الرحمن الرحیم

موضوع : ادامه مسئله 1

قبل از ورود به بحث از فروع چهارگانه مسئله، چند نكته بايد مقدّمتآ روشن شود :

نكته اوّل : چرا مرحوم امام(ره) از ابتدا سراغ جنس مهر و مقدار آن رفته‌اند در حالى‌كه بحث از لزوم مهر بايد مقدّم شود؟ البتّه مرحوم امام در مسئله چهارم اشاره‌اى كرده است كه ذكر مهر در عقد دائم لازم نيست، ولى بحث در اين است كه آيا مهر جزء اركان است؟ و بحث در اين نيست كه اگر مهر ذكر نشود ممكن است.

ما مى‌گوييم در عقد دائم و موقّت اگر دخول نباشد، در بعضى از صور مهر واجب نيست ولى عندالدخول مهر لازم است، چه ذكر مهر كنند يا نكنند. اگر بگويند مهر المسمّى و اگر نگويند مهر المثل لازم است.

اين مسئله بقدرى واضح بوده كه فقها آن را اصلا مطرح نكرده‌اند و حكم را مسلّم گرفته و سراغ موضوع رفته‌اند؛ دليل آن صريح آيه قرآن است كه مى‌فرمايد :

﴿و امرأةً مؤمنة إن وهبت نفسها لِلنَّبىِّ إن أراد النَّبِىُّ أن يستنكحَهَا خالصة لک من دون المؤمنين[1] .

نكاح بدون مهر، هبه است و مطابق آيه، هبه جزء خصائص النبى بوده است و غير پيامبر نمى‌تواند عقدى به عنوان هبه داشته باشد، حتّى اگر زن تصريح كند كه «وهبتك و زوّجتك نفسى» باز هم ممكن نيست و عندالدخول مهر دارد، و علاوه بر آيه روايات و اجماع هم دلالت دارد كه مهر لازم است.

نتيجه : تسلّم لزوم مهر عندالدخول در عقد دائم، سبب شده است كه در اين‌جا فقها از آن نامى نبرند.

نكته دوّم : مهر در قرآن و روايات، اسامى مختلفى دارد. بعضى مانند ابن قدامه در مغنى در ابتداى بحث مهر نُه نام براى آن ذكر كرده‌اند. مرحوم صاحب جواهر در باب مهور ده اسم براى مهر ذكر مى‌كند، ولى مشهور و معروف پنج اسم است كه چهار مورد در قرآن آمده است: ﴿اجور، صدقات، فريضه، نحلة﴾، و ﴿مهر﴾ كه از همه مشهورتر است و در قرآن نيامده است :

﴿لاجناح عليكم إن طلّقتم النساء ما لم تمسّوهنّ أو تفرضوا لهنّ فريضةً﴾.[2]

 

«فريضه» به معناى مهر است و چون مهر واجب است به اين نام گفته شده است.

﴿ وَآتُواْ النَّسَاء صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ﴾.[3]

 

«صَدُقات» و «صَدَقات» هر دو صحيح و به معناى مهر است.

«نحلة» به معناى هديه است و چون مهر شبيه هديه است، به اين نام ناميده شده است.

﴿ فَمَا اسْتَمْتَعْتُم بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ﴾.[4]

 

آيه در مورد متعه است ولى ماهيّت مهر در عقد دائم و موقّت فرقى نمى‌كند.

﴿ يا أيّها النَّبىُّ إنّا أحللنا لک ازواجک التى آتيت أُجورهنّ ﴾.[5]

 

اين آيه در مورد عقد دائم است كه از مهر تعبير به «اجور» شده است.

«مهر» از الفاظ مشهور است، كه در روايات آمده ولى در قرآن نيست.

وجه تسميه مهر :

مادّه مهر به معناى مهارت است، شايد وجود مهريّه سبب مى‌شود كه زوج و زوجه دقّت و مهارت بيشترى در انتخاب يكديگر انجام دهند.

نكته سوّم : شهيد ثانى در مسالك تعريفى براى مهر ذكر كرده است كه صاحب جواهر هم از قول ايشان نقل مى‌كند. مرحوم شهيد مى‌فرمايد كه اين تعريف از بعضى از اهل تسنّن گرفته شده است :

هو مال يجب بوطىء غير زنا منها (از ناحيه زوجه) و لا ملك يمين أو بعقد النكاح أو تفويت البضع قهرآ (اگر كسى سبب تفويت بضع شود ضامن مهر است) على بعض الوجوه كإرضاع (مطابق مشهور - كه ما نپذيرفتيم - اگر مادر زن، نوه دخترى را شير دهد، دخترش در خانه شوهر حرام مى‌شود و چون تفويت بضع كرده بايد مهر را بدهد) و رجوع شهود (شهودى شهادت دادند كه اين مرد با اين زن ازدواج كرده و مهر را از زوج گرفته و به زن دادند، حال اگر شهود از شهادت خود برگردند، چون تفويت بضع كرده‌اند بايد مهر را به زوج بدهند).[6]

ولكنّ الإنصاف، تعريف خوبى نيست. قسم اوّل (وطى بدون زنا مهر دارد) و قسم دوّم كه در عقد نكاح مى‌دهند خوب است و آن هم مهر است ولى چيزى را كه در مقابل تفويت بضع مى‌دهند مهر نمى‌گويند، چون آن چه كه مى‌دهد از باب خسارت و ضمان است نه اين‌كه مهر باشد و در واقع خسارت المهر است، بنابراين تعريف كامل نيست.

نتيجه، در واقع مهر آن است كه در عقد نكاح ذكر مى‌شود و يا در وطى شبهه به گردن واطى مى‌آيد و در مقابل بضع است.

فرع اوّل: چه چيزهايى را مى‌توان مهر قرار داد؟

همان‌گونه كه گفته شد هرچه كه در ملك انسان درآيد مى‌توان مهر قرارداد مانند اعيان، منافع، دين، منافع حرّ و حقوق قابل انتقال. دليل اين كه امور فوق را مى‌توان مهر قرار داد چيست؟ اصل اوّليه در اين مسئله كدام است؟

ادلّه :

عمومات آيات و روايات مى‌گويد هر چيزى كه مالكيّت و ماليّت داشته باشد، مى‌تواند مهر قرار داده شود.

1- آيات :

الف) ﴿ وَأُحِلَّ لَكُم مَّا وَرَاء ذَلِكُمْ أَن تَبْتَغُواْ بِأَمْوَالِكُم مُّحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ [7] :

 

بعد از ذكر محرّمات نكاح «اموالكم» مى‌فرمايد كه عام است يعنى هم ملك و هم مال باشد و جنس آن فرقى نمى‌كند كه عين يا دين و يا منفعت حرّ باشد، پس آيه عام است. ادامه آيه در مورد متعه است و «اجورهنّ» مى‌گويد كه عام است.

ب) ﴿ وَآتُواْ النَّسَاء صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً[8] :

 

تعبير «صدقاتهنّ» عام است و هر چيزى كه جنبه هديه يا صدقه دارد يعنى هر چيزى كه ماليّت و ملكيّت داشته باشد مى‌تواند مهر باشد.


BaharSound

www.baharsound.ir, www.wikifeqh.ir, lib.eshia.ir

logo